भारतवर्षे बौद्धधर्मस्य प्रत्यागमनम्

आर् वैद्यनाथन्

दिल्ली नगरे रेणुका  प्रतिदिनं व्यवधानेन विना ‘नं म्योहो रेन्गे क्यो’ मन्त्रस्य उच्चारणं करोति l अस्य मन्त्रस्य साहाय्येन सा जीवितस्य नैकेषां समस्यानां समाधानं प्राप्नोति l को मन्त्र एषः? एतत् खलु जापानीय बौद्धमन्त्रः अस्ति l बहवोजनाः स्वेषाम् आर्थिक- स्वास्थ्यपरक-बन्धुत्वसंबन्धानां समस्यानां निवारणार्थं एषः मन्त्रः अमोघ इत्यनुभवन्ति l

बौद्धधर्मः ‘कोरिया चीन देशादि मार्गेण ख्रीष्टस्य सप्तम-अष्टम शताब्दे जापानदेशम् अवाप l जापानदेशे बौद्धधर्मः विकासमानः सन् तत्र नैका शाखाः अभवन् l  ख्रीष्टस्य त्रयोदश शतके निचिरेन् दय्शोनिन् ( Nichiren Daishonin) नाम्ना बौद्धमुनिः तत्काले विद्यमानं प्रायः समस्त बौद्ध साहित्यम् अधीतवान् l आमूलचूल अध्ययनानन्तरं केवलं कमलसूत्रं गौतम बुद्धस्य सारभूत संदेशं बोढुं समर्थ –इत्येव निर्णयं साधितवान् l को वा गौतम बुद्धस्य सारभूत संदेशः? सर्वे जनाः वर्तमाने जीवने एव यथा स्थितौ- एव बुद्धत्वं प्राप्तुं शक्नुवन्ति – इति l मतान्तरे तु  स्त्रियः बुद्धत्वं प्राप्तुं कदापि नार्हा इति प्रतिबन्धं आमनन्ति l  तथा च अन्येषां कृते अपि सामान्य-अवस्थातः बुद्धावस्था प्राप्तौ कल्पकोटि कालं वा अल्पं भवेत् – इत्यपि प्रत्यवोचन् किन्तु कमलसूत्रमेव लोकानुद्धरणे क्षम-अस्ति-इति सोऽमन्यत l सोऽवोचत् ‘ नं म्योहो रेन्गे क्यो ’ इत्येष मन्त्र एव जनान् तेषां कार्मिक दुःखेभ्यः निवर्तयितुं प्रभवति l

यथोक्तस्य मन्त्रस्य तात्पर्यं किम? गौतम बुद्धस्य शिक्षाः देशकालानुरूपेण केषुचित् सूत्रेषु विभक्ताः आसन् l तथागतस्य अन्तिम सूत्रेषु अन्यतमः ‘ सद्धर्मपुन्दरीकसूत्रम् ‘ यत् जापानी भाषायां ‘ म्योहो रेन्गे क्यो ‘ इति शीर्शकेण व्यवहरति l निचिरेनः केवलं ‘ नमः ‘ इति संस्कृतपदं अस्मिन् मन्त्रे योजितवान् l ‘ नं म्योहो रेन्गे क्यो ‘ कार्यकारणयोः विधानस्य अभिधानम् l एतत् विधानं सर्वेषां जनानां जीवनस्य नियमनं करोति l प्रज्ञानं च साधयति l निचिरेनः अस्य मन्त्रम् एवं व्याख्यानं प्रतिपादयति :- ‘म्यो’ जीवनस्य क्षणे क्षणे परिवर्तनशीला अस्माकं प्रकृतिरेव या मनसा न ग्राह्यं भवति न शब्दैः अभिव्यञ्जनीयं वा l ‘हो’ इत्येव शब्दः धर्मसूचकः l उभयपदयोः समग्रतात्पर्यं रहस्यमयं विधानं –अस्ति l ‘रेन्गे’ शब्देन कमलं समर्थयति l यथा कार्यकारणः युगपत् घटनीयप्रकृतिं प्रतिभास्यति तथैव कमलं युगपत्  एव  विकासं प्राप्नोति बीजं च उत्पादयति l  अस्माकं वैयक्तिक जीवनानां परिस्थितयःविशेषतश्च कार्यकारणैः निर्णीथा भवन्ति l एतद्धि प्रतिक्षणमस्माकं  सदसद् विचारैः शब्दैः कार्यैः च संचितं जायते l एतत् एव अस्माकं कर्म इति अभिधीयते l कार्यकारणयोः विधानम् स्पष्टी करोति यत् वयमेव स्वभविष्यत् कर्म निर्धारकाः इति l अत एव निजं भाग्यं निर्मातुं परिवर्तयितुं वयं समर्थाः l अस्मभ्यं करणीयं प्रमुख कार्यमस्ति ‘नं म्योहो रेन्गे क्यो’ मन्त्रस्य जप एव l यदा वयं जपं कुर्मः तेन बुद्धत्वस्य प्रभाव अस्माकं जीवने गहनतया प्रकरोति तथा च – उचित समये अभिव्यञ्जयति l यथा कमलं पन्किले सरोवरे विकसति तथापि पवित्रं निर्मलं च भवति तथैव नकारात्मक प्रतिव्वेशेऽपि वयं मन्त्रजाप प्रभावेन स्वजीवनं शुद्ध अपि पवित्रं कर्तुं प्रभवामः l ‘क्यो’ पदं  बुद्धस्य वाचं उपदेशं च व्यनक्ति l क्यो सूत्रवाचकमस्ति यत् बुद्धस्य उपदेशं ध्वनति l

निचिरेनस्य बौद्धमतं – अत्यन्त प्रभावपूर्ण यतः ये के जनाः अस्य- अनुपालनं अकुर्वन् ते सर्वेऽपि स्वजीवने साफल्यं प्राप्नुवन्तः इत्येतेन उदाहरेण एषा तथ्यः निरूपितः  भवति l

ख्रीष्टस्य १९३० तमे वर्षे माकिगुचि (Makiguchi) नाम जापानीय शिक्षकः सोका गक्काय इत्येकं संघटनं साधितवान् l तत्र निचिरेनस्य निदेशम् अनुसृत्य कमल सूत्रस्य अनुपालनं भवति l अस्य प्रमुख शिक्षा ‘नं म्योहो रेन्गे क्यो’ इत्यस्य मन्त्रस्य जप एव यो हि  क्रमेण मन्त्रजापकानां कष्टान् दुःखात् निर्मोचयति  l यदा यदा अस्माकं आस्था दृढी भवति असमाभिः अन्येषां दुःख निव्रित्यर्थं साहाय्यं करणीयम् l

द्वितीय विश्वयुद्धसमये जापान देशस्य सैनिक शासनं पूर्णतः निरङ्कुश आसीत् l तैः प्रजासु ‘शिन्तो’ रक्षाप्रतीकान् वितीर्य ‘शिन्तोदेवं’ उपासयितुम् आधिष्टवन्तः परन्तु माकिगुचि निचिरेन दय्शोनिनस्य बौद्धमतं विश्वसितवान् l सर्वकारः एनं धार्मिक विरोध कारणेन माकिगुचि कारागृहं प्रेषितवान् l सः कारागृहे एव मृत्युं प्राप्तवान् l जोसेइ तोडा (Josei Toda) नाम तस्य शिष्यः अपि तेन  सह कारागृहं प्रेषितः आसीत् l सः कारागृहे बहुकालं यापितवान् परञ्च युद्ध समाप्तिपूर्वं सः कारागृहात् मुक्तः अभवत् l जोसेइ तोडा जापानदेशे सोका गक्काय संघटनं पुनरुज्जीव्य सदस्य संख्या अभिवर्दितवान् l तच्छिष्य़॓षु वर्तमान अध्यक्षः दय्साकु  इकेदा गुरोः शिक्षां निखिले विश्वे अद्यापि प्रसारयति l अद्य एषः बौद्धधर्मः १९२ देशेषु प्रसृतः l संप्रति कोटिषः जनाः ‘नं म्योहो रेन्गे क्यो’ मन्त्रस्य जपं कुर्वन्ति l इकेदा महोदयस्य प्रयत्नेन भारतवर्षेऽपि लक्षद्वयानुयाचिनः एनं धर्मम् आचरन्ति l इत्थं भारतवर्षे उद्भूत बौद्धधर्मः देशदेशानन्तरं भ्रमित्वा पुनरिदानीं स्वदेशं प्रत्यागतः l

 

आर् वैद्यनाथन्

AKSHRA
error: Content is protected !!