From Your Editor

It was the first step of a long voyage, which I had been dreaming for years. And frankly, it was a baby step too. I had been pondering for quite some time over the idea of bringing out a multilingual online journal that can house all the Indian languages.

When I discussed the idea with some of my colleagues and contemporary writers, many of them were sceptical, some considered it impractical, a few remarked it is unwarranted and a few frightened me it is a herculean task and must be left to great institutions like Sahitya Akademi or to Universities.

Hence, when Akshra’s first issue was welcomed heartily by writers and critics of many Indian languages and when the initiative evoked a very positive response from all quarters, my happiness knew no bounds. It reinforced my faith that any well-meaning effort will generate its own space and energy, if attempted sincerely

I thank all my editorial colleagues and writers who have contributed to the inaugural issue and for this issue. It was they who made this happen.

Dr.Sreenivasarao, Secretary, Sahitya Akademi, in his congratulatory message, wished Akshra to host E-books and Audio Books, in future. His wish has come true, much quicker than expected, in this second issue itself. In this issue, we have hosted an E-book in Sindhi (both in Sindhi Arabic and Sindhi Devanagari) and an audio book for children.

In this issue, Akshra hosts writings from 10 languages – Bodo, English, Gujarati, Hindi, Konkani, Malayalam, Punjabi, Sindhi, Tamil and Telugu- and translations in English, Hindi and Tamil. Compared to the inaugural issue, which provides a feast from 7 languages this is a marked increase. I request writers from all other languages to share their works with Akshra.

Some of our colleagues in some languages expressed their inability to type in their language using Unicode fonts, despite their wish to sen their works.  They are encouraged to send their works as PDFs with an introductory note in English or Hindi in a few lines. We will try to publish their work.
I assure you the copyright of your work rest with you and we have no rights on that.

Furthermore, the contents in Akshra are copy protected and no one will be able to copy and paste your work in any other websites, blogs, emails or word document.
Enjoy reading Akshra


Frequently asked questions

How to send your work for publication in Akshra?

You may send your poems, fiction, essays and reviews to the Editors of your language or to e-mail addresses of the Editors are provided at the EDITORS page at

Please send your works keyed in Unicode fonts

What is Unicode?

Unicode is a universal standard that enables to read texts in any language in any platform, and in any program, without downloading any font package. Before Unicode mails/texts sent from one person to another has to be sent along with fonts in which they were typed. Now there is no need for that.

Unicode fonts are available as a free download. If you need more information please write to us.

How to type in Unicode?

You may need a keyboard application (not physical keyboard) to type in your language. You may download them for free at

These keyboards enable you to type even without training in typing as you can type using the phonetic method.

What is the format?

You may send your works as word document (.docx or .doc) or as notebook (.txt) files.

What if my script is not available in Unicode?

If your script is not available in Unicode or if you are not able to type using Unicode fonts, Please  send your work as PDF with an introductory note either in English or Hindi

Is there any word limit?

Normally we don’t impose any word limit.

Can I send E-books?

E-books are welcome in PDF format and if it is for free reading. We do not buy or sell E-books

Do you accept Audio Books?

Yes, if it is in mp3 format. But please write to us beforehand and check with us on the size of the file.

Do I have to send the translations along with my original script?

Not necessary. But we encourage translations into English or in Hindi

Will I be paid for my work?

We would very much like to. But since this is a voluntary non-commercial literary initiative, we will not be able to pay for the works published in Akshra at this moment.

Is my work copy protected? 

Yes. Right click is disabled in this site. No one will be able to copy paste your work

Who owns the copyright of my work?

Copyright for your work lies wholly with you. We do not seek or have any rights on them.

About Akshra

Welcome to Akshra, multilingual online journal for Indian writing.

Akshra is a non-government, not for profit,  voluntary initiative to present the contemporary Indian literature written in different Indian languages at one place in their own script. The intent and the purpose of the project is two-pronged.

One is to enable sharing of the contemporary  Indian writing across the shores and among compatriots at distant corners. Unlike a few years ago,  Internet technology offers this opportunity today. Anyone from any place would be able to access these contemporary writings by sharing a link through e-mail or whatsup.  While literature is spreading its wings by innovating new genres, style and lingo, the physical world has shrunk remarkably.

Other is to digitalise the contemporary Indian writing in different Indian languages in their own script for posterity. Digitalisation facilitates easier archiving and preservation of creative works from natural calamities as they are stored in ‘cloud’. We firmly believe that in the years to come this online journal will grow into a repository for Indian writing accessible from anywhere in the world and aid in research, and in the bibliographical documentation on Indian writing.

This is an initiative of poets, writers, academics and journalists engaged in creative writing in their mother tongue for many years in different parts of India. Many of them have won coveted awards for their writing.

And they proudly present here  Akshra  – a common term that signifies ‘word’  in many Indian languages.


 रिपेन बर’

बैसागु बोथोरनि खारहां बारहां थासारि । जेरैबो मिथिंगानि हायना सारफावनायाव बुहुमानो लाइमोन बैसो मोनहांनाय बोथोर । दाउमा-दाउसा, बिफां-लाइफां, जिब-जुनार बयबो गावजों गाव रायज्लायदों । मानसि माहारियालाय बबाव फावसायना थानो । मुलुगनिनो गोरोंसिन जिबि महरै मानसि माहारिया बे खाबुखौ लाखागोन । सेंग्रा-सिख्ला, बोराइ-बुरै, गथ’-गथाइ बयबो बैसागु बोथोरनि हायना महरजों रंजानायाव मुखुब । बाखुन्दा मोननि बाथौफुरि गामिनि गेलेग्रा फोथाराव देग्लायबो गेवलां बैसागु खुंगोन । बारलांनाय बोसोराव बाखुन्दाया बिहाव-बिखुनजोनि न’वाव थांनानै गावनि गामिनि फोथाराव गेवलां बैसागु रंजानायाव बाहागो लानो हायाखैमोन । देग्लाय बाहागो लानो सानदोंमोन, नाथाय माथो साननाय बादि जायाखैसै ।

: आं थाया़……, नों बादि हौवाजों, नांगौब्ला बिमा बिफानि न’वावनो रानथाब-सिनथाब थाहैगोन । मोजांसो सानदोंमोन आं….. । बिदि आखलनि मानसिजों………….. थाया आं ……।

बिसि सनाइया गाज्रि गाज्रि रावजों रायना थ’फ्ला थ’फ्लि जुनानै न’निफ्राय ओंखारलाङो । फुङावनो मा जाखो मा बेरखो बाखुन्दाया जेबोखौनो हमस्लाब हायाखैसै । माब्लाबाबोथ’ बिदि गाज्रि रावजों बुंनाय सनाइनि खुगायाव खोनाफेराखैमोन । जि बोसोर बारलांबाय बिसोरनि संसार जानाया । सानै गथ’नि बिमा-बिफा जालायनो हानाय बिसोर सानैनि संसाराव माब्लाबाबो बिदि जाफेराखैमोन । फिसा सानैया उन्दुनानैनो सिखाराखैमोन । सोरांस्लाबानो उवाल गाहेनजों माइ सौनाय बादि बाखुन्दानि बिखायाव दोर्फो दोर्फो सौनायसै । जेबोखौनो फिननाय होनो हास्लाबाखैसै बाखुन्दाया । मा बेरखो, मा माखो जेबो उदिस मोनैनि सिगांनो सनाइया न’निफ्राय ओंखारलाङों ।

न’ख’र आरो गामिनि साफा सानै मिथिनायफोरा बाखुन्दामोननि न’वाव खौरां लानो फैयो । बाखुन्दाया जेबोखौनो मिथिया । जेबो फिननो हायाखै , मा जाथाय जायामोन । बेथ’ मोजां बाथ्रा जायाखै । जेबो खोथा बाथ्रा गैयाब्ला बोरैथ’ सासे आइजोआ फिसाइनि न’ गारना थांनो हानो ? बयनिबो गोसोआव सोंलु फैखागोन । बयबो बाखुन्दाखौ खावलायबाय  संसाराव इसे-एनै नांलाय खमलाया जाखायो, सोर सासेहा गोरोन्थि जादों सुद्रायलायनानै फिन सिगांनिबादि राइजो जाफिननांगौ ।

सिबाय बाखुन्दाया । हांमा सुरबाय । गावनो मिथियाखै मा जादों । जि बोसोर संसार जानायनि उनावबो गावसोर सिनायज्लायाखैसै । सोर सासेहा मा गोरोन्थि जादों, मा दाय । सनाइया गोरोन्थि सानबाय । मा बाथ्रा मोन, बुङोब्ला गाहाम जागौमोन । हरखाबनो बिदि थांखिलानाया गनायजाथाव जायाखैसै । साननानै रुगुं मोनहास’वाखैसै बाखुन्दाया । ग’थ’ सानैया बिमा नागारलांनाय साननिफ्रायनो ना जानायाव ना फारायनायाव गोसोहोदों…गैया । जाथायफोरा बाखुन्दानि गोसोआव दुखु होबाय । थिरांथा लानायसैदि, बैसागुनि सिगां सिगांनो बिहाउनि न’ख’राव थांनोसै । मा दाय एबा गोरोन्थि जादों सोंहैनिसै नांगौ जायोब्ला निमाहा बिहैनिसै ।

साननायबादिनो हाबा । फुङावनो ग’थ’ सानैखौ लानानै बाखुन्दाया गावनि साइकेल बोरायजों सानजा मोखां दावखोनायसै । बिहाउनि गामिया गावनि न’निफ्राय सानजा-साहा भुतान हाजोनि सेरफाङाव । गारिजों थाङोब्ला सानसे नांखागौ जायो । नाथाय गामि सिंजों बारस’ना थाङोब्ला सानजौफुनि सिगां सहैयो । गोरान बोथोराव थांलाय फैलायाव जेबो जेंना नुजाया , बिदिनो बाखुन्दाया सानै ग’थ’नि बिफा जालायबाय । नाथाय दैज्लां बोथोराव बारस’ना थांनायनि जेबो राहा गैया, गंगार हाजोनिफ्राय बोहैबोनाय दैया धनस्रि, बेलस्रि आरो गाब्रु दैसाखौ बोदोरबावलि खालामो । बिदिनो थांलाय फैलाय संसारा बाखुन्दा आरो सनाइनि गेजेराव दिनैनिफ्राय जि बोसोर सिगां सोरजिजादोंमोन ।

जारिमिनारि जाथाइ । 1974 मायथाइयाव बै समनि दरं जिलानि खेलमाटियाव बर’ थुनलाइ आफादनि 15थि जथुमा जादोंमोन । बैयावनो बाखुन्दा आरो समाइया लोगो मोनज्लायो । थान्दै मेलनि बबेबा ख’नायाव जिरायना थानाय बाखुन्दानि फेसा मेगना सनाइनि  गंगार खावलाइयावसो गोग्लैयो । बिब’ बिमानैमोनजों फैफानाय सनाइया नाथाय जेबो मिथियामोन सोरनि मेग’नाव मा सु हाबनानै थाखोमायो । बेनो बिसोरनि संसारनि जागायनाय सिगां बुब्लि । बाखुन्दाया रोमै रोमै गारबोनाय बुब्लिखौ गोसोखांना हां थोनो थोनो मोनलाय लायदों । बर’ थुनलाइ आफादनि जथुमा……….आरो खेलमाति….।

‘आफालै हासुनो ओंखारबाय ।’ फिसाज्ला उन्दैनि बुंनायाव थाबनो सुथि मोनखाङो बाखुन्दाया । दान्दिसे जिरायथाव-थावयै मान्दार बिफां सेरावनो थाद’नायसै । मान्दारनि समायना महरा मिथिंगाखौ हायनागोनां खालामदोंमोन । नाथाय बाखुन्दानि गोसोआव मान्दारनि सु हाबाखैमोन । मानोना बियो संसारनि बायदि बोथोरजों मोगा-मोगि जाबोबाय, बिनि बैसोआ सुहाबनो थिनला । बियो मिथियोसै मान्दार बिबारखौ फुजायाव होनाय जाया…….नाथाय नांगौ मिथिंगानि हायना सारफावनो, बैसागुनि रादाब बिलायनो ।

बिहाउनि गामि सहैनो बारा गोजान गैला । गाब्रु दैसा बारोब्लानो मोनथारसै । बिहाउवा-बिखुनजोवा जोबोर मोजांमोनो, अनसोगारो बिजामादै बाखुन्दाखौ । ओनसोलनाङैनो मोजां सोद्रोम आखलनि फोरोंगिरिफोरनि गेजेराव बाखुन्दायाबो सासे । बाखुन्दाया गावबो मिथिखागौ बे बाथ्राखौ नाथाय लाजिनायबो मोनदों सनाइया हरखाब न’ख’र नागारना फैनाय जाथायाव । बिहाउवाबा मा बादि लायो जाथायखौ । बाखुन्दाया सिउ सिउ साइकेल सालाइदों आरो सालाइदों……। लामायावनो बिहाउखौ बाखुन्दाया लोगो मोननायसै । गामिनि बांबुर बिलोआव राइजोफोरा ना हमनाय नायफैदोंमोन । गावसोरनि दाहोना मोद्लायाबो फल’जों ना हमनो फैदोंमोन । नुहरनानै बाखुन्दाखौ रायदाव हरो – ‘ऐ गुमै, बैसागुनि मोनखाबाय जोंहा ।’ बिदि होननानै ना बारलि गिदिरथार मानै दिन्थि हरो । ‘हामबाय दे’ होननानै बाखुन्दायाबो मिनिस्लु  फिननाय हरनायसै ।

बिहाउनि सेराव फैनानै बाखुन्दाया खुलुम फैयो । ‘दे हामबायदे’ होननानै फिसौ सानैखौ लेंहरो – ‘फैदो आबौ-आबैमोन’ । जाथायनि थाखाय बाखुन्दाया निमाहा बियो । लामायावनो बिहाउनि सिगाङाव गासै बाथ्राखौ खोन्थाजोबो बाखुन्दाया । ‘सनाइया बुंदों जावायसोआ ग’दाय लानो नायगिरदों, नाथाय आं बाथ्राखौ फोथायाखै, बेखायनो आं गाबोन जावायसोनावसो थांनो सानदोंमोन, फैबाय जोबोर मोजां जाबाय ।’ बिहाउनि बुंनाय बाथ्रायाव बाखुन्दाया जोबोर लाजिनाय मोनो । मा बुंगोन मा मागोन जायो । ‘न’वाव थुग्रोदो उनाव रायज्लायसिगोन ।’ बाथ्राखौ बुंनानै बिहाउवा न’ फारसे आवगायो । बाखुन्दायाबो उन उन थांफानायसै ।

बे समाव दिल्लीनिफ्राय फोसावनाय हिन्दी रादाबा रेदिउवाव फोसाव जागासिनो दंमोन । लांगोनानिफ्रायनो बाखुन्दाया खोनानो मोनदों । गथ’सा सानैखौ बिबौवा फारनै आखायाव हामना बोलाङो । बाखुन्दाया साइकेलखौ न’ उसुंसेराव लासैनो दोननानै सिथ्लाफारसे आवगायनायसै । सिथ्लायाव रावबो गैयामोन ।  खामसालिनि गाम्बारि खामफ्लाय बोथ्रोदनानै बाखुन्दाया जिरायो । ग’थ’सा सानैया बिबौजों इसिङाव हाबलांफादो जानांगौ । बाखुन्दाया नुवाखैसै । बिखुनजोआ ओंखाम ओंख्रि संगासिनो दं मोन । बैसो जादोंब्लाबो नाथाय खामानि मावनायाव गोराथारैनो दं ।

‘ए जावैसो सफैबाय ? आं बाथोन देनो लाहार फाहार खालाम गासिनो दंमोन ।’ बिखुनजोखौ आवगायलांना बाखुन्दाया खुलोमो । ‘दे जाबाय दे, जिराय थ’दो, सनाइया न’वाव गैथ’वा, बिमायंमोननाव दहाय थांदों, देहागाज्रि रुइलांथारबाय बिमायङा’ । बिखुनजोआ हांखनसेयावनो बुंलाङो बाथ्राफोरखौ । बाखुन्दाया माबा बुंहां जादोंमोन । ‘नै जावैसो सनाइया न’वाव फैनाय साननिफ्रायनो जानोबो नायगिरा लोंनोबो नायगिरा जानानै दं , गसाइनि अननायाव सानै फिसौ मोनलायबाय जोंहा , दासोलाय मानो गोरोबनो रोङा जालायखो ?’ बाथ्रा बुङैनो बिखुनजोआ बाखुन्दानो दै लथासे लुना होयो । बाखुन्दाया हां खनसेयावनो स्लिम लोंनायसै । लामा गोजान साइकेल सालायना फैनायलाय देहाखौ थाजिम मोनगारनायसै बाखुन्दाया । सनाइया मा मा बा बाथ्रा खोन्थाफैखौ बाखुन्दाया बोरै मिथिनो । जानांगौ सोरनिबा एरस’नना होनायावनो गासै बे बादि जानो मोनदों । नाथाय सिगां माब्लाबाबोथ’ बियो गुबुननि बांसाव बायनायखौ गोथौवै लानाय नुवाखै । गावजोंनो रायज्लायो, खोन्थायोमोन मोजां गाज्रि , नंगौ नङा । सोरनि फान्दायनाय जाखो ? बाखुन्दाया सानस’ना मोनाखै । बाथ्राया मा ।

बिबौवा था गोजा रुनाय साराय सेराव ग’थ’सा सानैखौ फज’नानै जाय जेसे हायो जानो थिनो । ग’थ’सा सानैया मिनिनानै जा जेरै हायो ग’बा ग’ब जानायसै । दान्दिसे उनावनो जानाय लोंनायनि लाहार फाहार जागायो । फैदो जावैसो…………।

ओंखाम जाखांना बयबो जयै जिरायना दं ।

‘ए मा नागिरना फैखो ? ग’दाय ज’नो नागिरनाया फैजायाखैसै नामा नोंस्रा ? बोरायनाबो लाजिनो रोङा ? मानो फैनांगौ जाखो, ना गावनि ग’थ’ सानैखौबो गथायना होलांनो फैबाय ।’ सनाइया नुफैग्रोमोना खाब्रां रावजों फिसाइखौ थांखिना बुंनायसै । बाखुन्दाया खुगा गिलिर मानसि थोंजों फिननाय होनो हाया । माबा बुंनो साननानैनो थाफिनो । ‘‘र’थ’ सनाइ बिदि बुंनो हामा, गोसोआव जा सानो बेखौनो खुगाजों बुंब्लानो जायो नामा, नोंखौ गाज्रि मोनोब्ला जावाइसोआ बिदि नागिरना फैयोमोन ? ।’’ बिहाउवा  बिदि बुंनानै बाथ्राखौ गाथे हरो । ग’थ’सा सानैया गोबावनि उनाव बिमाखौ नुनानै खाथियाव सथबहैयो । ग’थ’ सानैनि मोखाङाव नायनानै सनाइया मोदै र’थ’ र’थ’ गाबनायसै । ग’थ’ सानैयाबो गाबफायो । गाव उन्दुग्रायाव समाया बिसोरखौ गोबाख्रबना लांनायसै ।

बाखुन्दाया सनायखौ साननैसोवावनो हामख्रें नुदों । दुखु मोननायसै,गाव मा दाय खालामखौ सनायनि गोसोआव बिदि दुखुहोनो । सानबोलावरिनि लैथोमायाव बाखुन्दानि सानस्रिफोरा गब’हां ग’ब’हां जानायसै । ‘जावैसो जेबो गाज्रि बाथ्रा गोसोआव दालाबो, नोंसोरनि गेजेराव माबाफोर गाज्रि बुजिलायनाय जादोंब्ला दिनैनो जोंनि सिगाङावनो फोजोबनांगौ ।’ बिखुनजोनि बुंनायाव बाखुन्दाया सुथिमोनखाङो । नाथाय बहायथ’ सावरायबावनाय जाबावनो दालाय सनाइया गथ’सा सानैखौ लानानै ख’थासिङाव दर ख्रे मारिथेना थाहैयो । ‘दे जिराथ’दो जावाइसोआबो दाहाय मोनाबिलियाव रोखा सावरायदिनि ।’ बिहाउवा बुंनायसै ।

बेलासि जाहांबाय । दाहाना मोद्लाया दैमानिफ्राय मोनबोनाय ना बारलि, ना स’ल सायखां-गोदाखां सान्द्रियाव फुवारना दै फसरनो थाखाय खामसालिनि उखुमाव नारथ्रोद हरनायसै । न’ख’रनि जाथायफोरखौ बियो इसेबो मिथिया । सनाइखौ न’वाव लोमजानानै दंफैयो होननासो बियो मिन्थिगौ । ‘ऐ आब’ सनाइ , रेदिउवा बोरो, समजाबाय ?’ मोद्लाया खेबथामसो सनाइखौ गाबज्रियो । सनाइया खोनादोंब्लाबो जेबो फिननाय हराखैसै । बाखुन्दा बिहाउवा खोनानानै बुंहरो- ‘नै मोद्ला लांफैदो…..।’ मोद्लाया मिनिस्लुयै रेदिउखौ लानानै सिथ्लानि ख’ना फारसेथिंजाय खामफ्लायाव आथें हेब्लायना जिरायो । गुवाहातिनिफ्राय फोसावनाय बर’ आयदायाव बैसागु मेथाइ रिंखाङो । मोद्लाया रेदिउनि साउन्द्खौ बारायनानै खनफाना मोसानायसै-  ‘बैसागु, बैसागु…….।’ सनाइया खोनानानै दिउ दिउ रागा जोंनायसै । नाथाय जेबो बुंहराखै अब्लाबो । मोद्लानि मेथाइ खननाया बारानिफ्राय बारासिन जालांबायमोन । खनफाबावनायसै- ‘गुसुथि जारौ खानाय रुम्बां, गोदोना फंले नायनो मोजां ।…….नोंजों नङाबोला रायजो जाया आं, नों नङाबोला संसाराव थानाय नङा………. ।’

सनाइया उन्दुनायनिफ्राय दुफुं सिखारनानै नुवा नुस्लाबा फैनानै रेदिउखौ गारख्रुब फैनायसै । रेदिउवा थार्लाबारला जाजोबाय । बेतारिया खारलाजोबबो । मोद्लाया जेबोखौनो हमस्लाबहायाखै मा जाखौ । हरखाबनो सार’न्थाइ नांनाय बादि मोद्लाया गसंना थानायसै । गोब्राब सोदोबखौ खोनानानै बयबो सिथ्लायाव ज’ जाफैयो । ‘मा, मा जाखो मोद्ला ?’ बाखुन्दा बिहाउवा सोङो । बाखुन्दायाबो सिथ्लायाव सफैयो । खानाइ आयलि-जायलि सनायनि महरखौ नुनानै बयबो गोमोहाबो । फाग्लिसो जाहांबाय नामा बियोलाय……।

‘मा जादों सनाइ मानो बिदि खालामदों ?’ बिफाया दाद्रिहोना सोङो । अनखांनाय मोनना बाखुन्दाया स’नायनि सेराव आवगायबोना बुंनायसै- ‘बिमा, नों मानो बिदि खालामदों ? मा जादों नोंहा ?’

‘जेबो जायाखै आंहा, दाफै नों आंनि सेराव । नोंनि आखलखौ आं मिथियै गैया, नों मा सानदों गावखौ ? सोरनो लाइजाम लिरामोन हु, आं नुवाखै……..। फरायसालियाव थांलायफैलाय सोरनो होबोवा ? सोर बियो ? बि गैयाब्ला नों थांना थानो हाया ?’ सनाइया खाबुखौनो नेगासिनोमोन जानांगौ ।

बाखुन्दायाबो  सहायना थानो हायाखैसै, सोगोमनाय गारांजों बुंनायसै,- ‘सनाइ, बाथ्राखौ रोखायै बुङा मानो, माब्ला सोरनो लाइजाम लिरनाय नुवा नों ?’ सनाइया लोगो लोगो फिनो- ‘नोंनि ग’स्ला सिफियाव सोरनि लाइजाममोन ? सानफ्रोमबो गुबुन गुबुन , माब्लाबा खोमायाव स’ना ,माब्लाब गन्थंआव स’ना सोरनो होवामोन ? बावबाय नों, बिखौ मोनाब्ला थांना थाया होनना समाय जालायनाया….?’

‘नों मा बाथ्रा बुंखो सनाइ ? आं सोरनो लाइजाम लिरनाय नुवा नोङो ?’ बाखुन्दाया गोमोहाबना सोङो । ‘नों आंनि सिफियाव जाय लाइजाम नुनायनि बाथ्रा बुंदों, बेथ’ जेबो लाइजाम नङा । दोंसे खुगा मेथाइसो  । रेदिउवाव दहाय खोनानाय मेथाइनिनो  खोन्दो खोन्दो लिरनायसोमोन । नै, नायदो दाबो आंनि गस्ला सिफियावनो दं । देग्लाय बैसागुनि गेवलां मेलाव खननो साननानैसो आं सोलोंगासिनो दंमोन । गोसोआव थायैलाय लिरना लादोंमोन आं  । फरायसालि ग’खांनायनि उनाव सानफ्रोमबो दान्दिसे सम गाबसुलाजों खाम दामहोना सोलोंगासिनोमोन आं , नंखायब्ला नों गाबसुलानाव सोंहैनो हागौ ।’ बिहाउ बिखुनजोवा बाखुन्दानिफारसे ग’ल’ नायहाबो ।

सनाइया सार’न्थाइ नांजानायबादि जानायसै । ‘मा खोनाखो, मा खालामफ्लांखो आं….।’ खोमा सेराव रिंखांनायसै-   ‘‘गुसुथि जारौ खानाय रुम्बां, गोदोना फंले नायनो मोजां ।…….नोंजों नङाबोला रायजो जाया आं, नों नङाबोला संसाराव थानाय नङा……… ।’’



K. Sundara Raj

The fourth Tamil novel of Carlos (Tamilavan), Varsavil Oru Kadavul which is very ably translated into Kannada by Jayalalitha as Varsadallobba Bhagavantha, is not just a well crafted and an intellectually most satisfying novel, but also one which explores the factors that transgress human awareness.

The novel attempts to bring in an in-depth understanding of the global experience in the light of contemporary critical theories. The narrative being non-linear constantly goes back and forth both in terms of space and time. Here is a complex web of a variety of issues that haunt human life – death and its premonition, sexuality, infertility, homosexuality, frigidity, spirituality, male hegemony, human relationships, particularly man-woman relationships. It is possible to relate these issues to many contemporary critical theories like post-colonialism, postmodernism, psychoanalysis, sexuality, gender inequality, revival of Indian spirituality in face to face interaction with Christian spirituality, and so on and so forth.

But what is most striking is the predicament of a modern mind which is primarily melancholic and sometimes hopeless. The novel revolves around the perception of the narrator named  Chandran. He is on a two-year visit to Warsaw, the capital city of Poland. Warsaw has undergone a series of social, political and cultural changes in post-war and post-unification times of Europe. Chandran is found gloomy always and there are moments he loses his contact with the present. After being persuaded by a journalist turned friend, Anna Malinovaska, he narrates his past to her. His past thus gets serialized in a local newspaper under the title – “A few chapters in the life of an Asian”. The past consists of protest against colonialism, a particular Burmese woman called Van Soyi who cuts the penis of a lecherous English colonel, Johnson Whitehead by biting him hard there, the narrator’s mother who is a native Burmese brought to India and gets married to a Tamilian to mark the beginning of the silent mixing of races when in the other part of the world a great war was being waged to keep the purity of races intact; his married life with the person he loved, Vijaya, who later commits suicide under mysterious circumstances; his brother in law, Pratap, a doctor who gets

murdered in a police encounter while he is helping Adivasis in their fight against feudal lords; his brother in law’s girlfriend Ashwini who murders her own father who is indirectly responsible for her lover’s murder and who later becomes a thick friend of a successful politician, Rajesh, who was earlier a colleague of Vijaya under the name AnbaLagan; the mysterious escape of his friend, Gommanguthu (who is rechristened as Shivanesan much later) from the clutches of European military police; his attraction towards a colleague of his wife, Amala, in the aftermath of his wife’s death; All these are recalled in the light of his present interaction with women – Lydia Krupskya, whose brother Leon Krupskya, despite being trained for the position of a catholic priest, is attracted towards Indian spirituality; his journalist friend Anna Malinovasa whose boyfriend Piyothar has inherited a peculiar psychological disorder from his grandmother who worked during second world war as a translator; his another friend Magda Shwenska who always who reveals the intricacies of sexuality among men and women to the narrator. Chandran gets connected to the external world through feminine represented by all the women in the narrative who always look vivacious to his eyes. In fact, the men here, including the narrator, are either impotent disintegrated with the real world. In fact, this could be deemed as the saga of metaphysical exploration of meaning in human life, in the light of his vibrant past and the absurd looking present. The narrative mode adapted is magical realism which perfectly suits the plot of the novel. Here anything might happen in the realm of the narrator, from his falling unconscious to a clock and a house talking to him like human beings. The inanimate material details are confronted with universal issues like time, life and death.

One might begin to wonder at the end of the novel whether there is any marked change in Chandran between the time he landed in Warshaw and the time he is taking a train at Victoria terminus in Mumbai to reach his place in Tamil Naadu. It would not be a coincidence if one is reminded of Samuel Beckett’s Waiting for Godot where Estragon tells Vladimir – “Yes, Let’s go” and they don’t move. While Beckett explores the absurdity of modern man, here Carlos through Chandran tries to grapple with the predicament of a postmodern psyche which is always incomplete. And Chandran is yet to “move”!

After reading the novel completely one cannot but wonder why such a significant experiment in fictional writing was not originally attempted in Kannada all these days.



  જો આ હોય મારું અન્તિમ પ્રવચન..

    સુમન શાહ

જો આ હોય મારું અન્તિમ પ્રવચન… પ્રવચનો કરવાનો મને ખાસ મહાવરો નથી, વ્યાખ્યાનો કરવાનો છે. એટલે એમ પણ કહીએ કે જો આ હોય મારું અન્તિમ વ્યાખ્યાન…

હું ઇચ્છું કે એ એમ હોય. તેમછતાં, અન્તરના ઊંડાણેથી અવાજ ઊઠે છે કે ના, એ એમ ન હોઇ શકે; એને એમ ન ઈચ્છી શકાય. મને ઇકોતેરમું ચાલે છે. એક્યાશી આસપાસ ઢીલો પડ્યો હોઇશ. એકાણું વખતે ઢીલોઢીલો ય લખતો હોઇશ, વ્યાખ્યાનો કરતો હોઇશ, કંઇ નહીં તો ઇન્ટર-નેટના  દ્વારેથી કંઇ ને કંઇ બોલતો હોઇશ. આ ક્ષણ સંમિશ્ર છે : ઇચ્છું છું ને ઇચ્છી શકતો નથી. આ વ્યાખ્યાન અન્તિમ છે અને આ વ્યાખ્યાન અન્તિમ નથી. છે અને નથી વચ્ચે એક સાંકડી ગલી છે. એ સાંકડી ગલીમાંથી મારે મારી વાતને આકારતા આકારતા નીકળી જવાનું છે.

જો આ વ્યાખ્યાન અન્તિમ છે, તો હું એ વાતો નહીં કરું જે મારા વિચાર-ભાવ-જગતમાં અમસ્તી જ પડી રહી છે, હંગામી છે, ટેમ્પરરી છે. વ્યાખ્યાન અન્તિમ છે તો મારે એ વાતો કરવી જોઇશે જે મારા છેડેથી અન્તિમ છે, ફાઇનલ છે; અથવા એવું મને લાગે છે.

મને મારી વક્તૃત્વ-શક્તિમાં નાનપણથી શ્રધ્ધા બેસેલી છે. ચોથા-પાંચમામાં હોઇશ. નિશાળમાં ગામડું સારું કે શહેર –એવા સામસામા સંવાદ યોજાય ને હું અચૂક જીતું. ઇનામમાં પવાલાં ડોલચાં ઘણાં ભેગાં થયેલાં. રવિશંકર માસ્તરે કહેલું : સામે ફૂલેવરનું ખેતર બેઠું છે એમ સમજી બોલ્યે રાખવું. છતાં દરેક વ્યાખ્યાન વખતે નર્વસ થઇ જવાય છે. નર્વસનેસ બહાર દેખાય : દહેશત –બધાંને સમજાય એવું બોલવાનું. અધીરાઇ –કેમકે સામે સમયમાં પૂરું કરાવવા ઊભેલો કાળ નામનો ચાબૂકધારી રિન્ગમાસ્ટર. નર્વસનેસ અન્દર પણ હોય : ઓજસ્વી અભિવ્યક્તિને માટેની ઊછળકૂદ. અન્દર આજે પણ એ ઊછળકૂદ છે. બહાર દહેશત છે, અધીરાઇ છે. અધીરાઇને હટાવીને મારે ધીરજથી કેટલીક ઓજસ્વી વાતો શોધી કાઢવી છે. બહારથી ખસીને અંદર ઊતરવું છે. વાતો ઓજસ્વી હશે તેથી થોડી અઘરી હશે પણ મને શ્રદ્ધા છે કે સમજવા માગનારને જરૂર સમજાશે.

મોટેભાગે હું ત્રણેય કાળમાં જીવતો હોઉં છું. ભૂત, વર્તમાન અને ભવિષ્યમાં મારી અવરજવર ચાલ્યા કરતી હોય છે. દાખલા તરીકે, અત્યારે મને કારકિર્દીનું છેલ્લું વ્યાખ્યાન કરતો સુમન શાહ અનુભવાય છે; સાથોસાથ, મને ચાર-પાંચ વર્ષનો સુમન દેખાય છે –જેને છોકરીઓને હોય એવો ચોટલો રાખતા. બાબરી ઉતરાવવાનું આળસ હશે, કે કંઇ પણ કારણ હશે. હું સમજી શકું છું કે એ દૂરના ભૂતકાળમાં પણ હું કેટલો ન-રૂપાળો બલકે કદરૂપો લાગતો હોઇશ. સૂકલકડી શરીર. પ્હૉળી-પ્હૉળી ખાખી ચડ્ડી. માપથી મોટું ખમીસ. એના સોલ્ડર પર, બહાર, ઊભું ટાંકેલું ખીંટી-કાંટું. એક એ કારણે પણ મને તે જમાનાનું દરજીકામ અણઘડ લાગ્યા કરે. જોકે હમણાંના વિદેશવસવાટ દરમ્યાન કેટલાંક ‘માચો’ શર્ટ પર એ ખીંટી-કાંટું એમ જ ઊભું જોવા મળ્યું –લાગ્યું કે આપણા એ દરજી લોકો ખાસ્સા પ્રી-મૉડર્ન હતા ! મને ભલે કાળામાં ગણો. મારા રંગ અંગે ઇશ્વરને ફરિયાદ નથી. પણ એની અમુક કલાક્ષતિઓ માફ કરાય એવી નથી : જેમકે નાકને પૉઇન્ટેડ કરી શકાયું હોત. સમગ્ર દેહ-પ્રતિમા હજી ચાર-પાંચ ઇન્ચ ઊંચી ઘડી હોત તો સર્જકતા દીપી ઊઠત.

મારી જેમ દરેક વ્યક્તિને દેહ-પ્રતિમા મળી છે –જેને આપણે શરીર કહીએ છીએ. પણ જીવવા દરમ્યાન દરેક વ્યક્તિ પોતાની એક આગવી પ્રતિમા રચે છે –જેને આપણે એની ઇમેજ કહીએ છીએ. સમ્પ્રાપ્ત અવસ્થામાં હોવું –ટુ બી– એક વસ્તુ છે અને આ દુનિયામાં કશુંક બનવું –ટુ બીકમ– બીજી વસ્તુ છે. ‘હોવું’ અને ‘બનવું’. હું હતો તેમાંથી પ્રોફેસર બન્યો, રાઇટર બન્યો. સૌ મને મારી એ પબ્લિક ઇમેજથી ઓળખે છે. મોટે ભાગે હું પણ મને એમ જ ઓળખું છું. યાદ કરું તો જ યાદ આવે છે કે હું ‘સુમન શાહ’ નથી, ખાલી એક વ્યક્તિ છું. આજે એ વ્યક્તિની વાતો કરવી છે. પબ્લિક ઇમેજની નીચે સૂતેલી પ્રાઇવેટ કે પર્સનલ ઇમેજને બોલવા દેવી છે.

મારી પબ્લિક ઇમેજ બચ્ચનની છે તેવી હ્યુજ, વિશાળકાય, નથી. દિલીપકુમારની કે ધીરુભાઇ અંબાણીની છે તેવી મારી કોઇ ગ્રેટ સક્સેસસ્ટોરી નથી, મહા સાફલ્યગાથા નથી. આજે દિલીપકુમારને એમ કહેવું પોસાય કે યાર, હમ તો કભી બમ્બઇ મેં ફલ ભી બેચા કરતે થે. ધીરુભાઇ કહી શકે, કે કોઇવાર અમે ભજિયાં ય વેચેલાં. મારી પાસે જાત સામે ઊભા રહેવાની સચ્ચાઇ જરૂર છે પણ એ મુકાબલામાં જે કંઇ સંભવે તે બધું જ કહેવાની હિમ્મત નથી. મારી બા કહેતી : પારકાં આગળ જાંઘ ખોલવાનો કશો મતલબ નથી હોતો. એટલે કે અન્તર ઠાલવવાનો અર્થ નથી હોતો. બાંધી મુઠ્ઠી લાખની. પરન્તુ મારા શ્રોતાઓ કદી મને પારકા નથી લાગ્યા. એ ચાહક વિદ્યાર્થીઓનો ને એ જિજ્ઞાસુ સાહિત્યરસિકોનો વિશિષ્ટ સમુદાય હમેશાં મને પોતીકો લાગ્યો છે. અને આપ જો આને મારું અન્તિમ વ્યાખ્યાન ગણતા છો, અને અવિનાશભાઇએ મને પ્રેમપૂર્વક બોલાવ્યો છે, તો એ કારણે પણ મારે બાના ઉપદેશથી ખસીને કેટલીક પેટછૂટી વાતો કરવી જોઇએ, અન્તરને ખીલવા દેવું જોઇએ.

એ વયનું ખાસ કશું યાદ નથી. સ્લેટો પેનો પેન્સિલો ને દફતર યાદ છે. દફતર એટલે ખાખી જિન્સની ઝોળી –કાંટાં ઘસાઇને તૂટુંતૂટું થતાં હોય. એક વાર પિતાજી વડોદરાથી મારા માટે કણવાળી પેન્સિલ અને પાકા પૂંઠાની ત્રણસો પાનની નોટબૂક લાવેલા તે મને હમેશાં યાદ આવે છે. પાંચેય ભાઇબહેનોમાં મને સૌથી હોશિયાર ગણતા તેનું જાણે કે હૃદયંગમ પ્રતીક. આજની મારી કમ્પ્યૂટર-નોટબૂક જોડે એ નોટબૂકની સરખામણી થઇ જાય છે. એ મને કોરી મળેલી, કમ્પ્યૂટરની કોરી નથી, ભરેલી છે. બન્ને નોટબૂક કામની ગણાય : કોરીને મેં લખીને ભરી છે. એનાં પાનાંમાં મારો ભૂતકાળ ફરફરે છે. કમ્પ્યૂટરની નોટબૂકમાં મારો સનસનતો વર્તમાન છે, આપણા સૌનું ભવિષ્ય ધમધમે છે. ફળિયામાં ચચૂકા કૉડીઓ લખોટીઓ રમતા. સતોડિયું ને લંગડી ખરાં, પણ આંખ ફૂટવાની બીકે બૉલબૅટ નહીં, ઘૂંટણ છોલાવાની બીકે હુતુતુ નહીં. એક વાર કાણિયા કે ઢબુ પૈસાથી પત્તાં રમવા બાજુની ખડકીમાં, ત્રિકમજીની ખડકીમાં, પ્હૉંચી ગયેલો. પાછળથી આવીને પિતાજીએ જોરથી થપ્પડ મારેલી તે નથી ભૂલ્યો. એ પછી જીવનમાં પત્તાં કદી પ્રવેશી શક્યાં નથી. આજે આત્મવિશ્વાસથી હું એક જ રમત રમી શકું છું –ચેસ. કેમકે, કહેતો હોઉં છું, એમાં લકની નહીં, બુધ્ધિની જરૂર પડે છે ! એ જ ખડકીમાં ત્રિકમજી ભગવાન સામે રામાયણ ભજવેલું –જેમાં હું, જુઓ તો, હનુમાન બનેલો ! પિતાજી હનુમાન-ભક્ત હતા તે ભક્તિ વારસામાં મળી છે. તેઓ શનિવાર કરે એટલે જમણમાં જલસો. એ માટે શિખંડ લેવા હું જતો. હિમ્મત ગોલો ઉપર ચપટી ઇલાયચી ને પાંચ-સાત ચારોળી ભભરાવી આપે. એક રૂપિયામાં બશેર. બરાબર યાદ છે. દેખાય છે અત્યારે કલાઇવાળો પિત્તળનો એ દાબડો. કલાઇ કરનારા આવતા. જરી-કસબના તાર માટે જૂના બનારસી સાલ્લા ખરીદનારા આવતા. પવાલું ઘઉં કે ચોખા સાટે કાશીબોર, જાંબુ કે સીતાફળ વેચનારીઓ આવતી. છરી-ચપ્પાં ને કાતરને ધાર કાઢનારા આવતા. માથે મૅલું ઉપાડવા આવતા હરિજન મેઘા(કાકા)નો છોકરો કાનજી મારો દોસ્ત યાદ આવે છે –કેમકે એ નિશાળે બનાતની કાળી ટોપી પ્હૅરીને આવતો. ટોપીની ચાંચ કચડાઇ ગયેલી. મારે કાનજીની વાર્તા લખવી છે, બાકી છે. મોટીબા મરજાદી વૈષ્ણવ તે બંટાગોળીનો પરસાદ કાયમ આપે. જોકે નિશાળેથી સીધો ગયો હોઉં એટલે બધાં કપડાં ઉતરાવે ને પછી જ લેવા દે –કેમકે કાનજી જેવાં કેટલાંયને અડકીને પ્હૉંચ્યો હોઉં. એને અડકેશ-આભડેશનું બહુ. કૂતરાનો છાયો પડે તો ય ન્હાય. એને અવારનવાર તાવ આવે. પિતાજીને પણ ટાઢિયો તાવ મહિને દા’ડે આવે જ આવે. શરીર પર રજાઇઓ ને જાડું ગાદલું નખાવે –કહે કે તું હવે ઉપર ચાલ. પિતાજી નરમદિલ હતા, જ્ઞાતિનાં સમ્મેલનો માટે પ્રાર્થનાઓ સંવાદો ગરબા લખી શકતા. ખાસ તો, ગમતી વાતોનું ગાણું ગાઇ શકતા. હું વાર્તા રચું ત્યારે પિતાજી યાદ આવે ને વિવેચન કરું ત્યારે બા. બા તીખી, દાઝીલી. ખોટી કોઇ પણ વાતની વિરોધી. એ માટે કંકાસ થાય ત્યાં લગીનો ઝઘડો કરે. હું મોટો તે સંચે દળણાં દળાવવા મને જ મોકલે. ઘાણીએ તેલ, ધૂપેલ લેવા મારે જ જવાનું. એ મગની કે મઠની દાળો ઘરે પાડતી. ડાંગર પલાળીને પૌંઆ ખાંડતી. છાપરે ભીંડા ને ટીંડોળાંની કાચલીઓ માટેનાં સૂકવણાં કરતી. પાપડ અથાણાં થાપડા સાળેવડાં બધું જ ઘરે બનાવે. કાછડો વાળીને લીંપણ કરે, જાળાં પાડે. એનાં આવાં બધાં કામોમાં મારે એની પડખે રહેવાનું…

આજે મારા અને આપણા સૌના જીવનમાં બધું એટલું બધું બદલાઇ ગયું છે કે આવી બધી વાતો ગઇગુજરી લાગે છે; સાચકલી છે છતાં વારતા જેવી લાગે છે. પણ મારા ભાવજગતમાંથી એ કદ્દીયે ગઇ નથી. જિવાયેલા એ ભૂતકાળની સાથે આજકાલ મને મારું એક અન્તિમ ભવિષ્ય દેખાવા લાગ્યું છે : એમ કે હું અમેરિકાની કે યુરપની કોઇ હૉસ્પિટલમાં કે તેના કોઇ નર્સિન્ગહોમમાં પથારીવશ છું. ત્યાં કેમ? એટલા માટે કે એક દીકરો અમેરિકામાં અને એક યુરપમાં સ્થાયી વસે છે. કલ્પના આમ ચગે છે : હું જાણે છેલ્લા શ્વાસની રાહ જોઉં છું. અનેક સગાંવહાલાં નથી, મિત્રો કે ચાહકોનું કોઇ મોટું ઝૂમખું નથી. સફેદ ફ્રૉકમાં ગોરી નર્સ આમતેમ ફરી રહી છે. ચોપાસ ડિસ્ઇન્ફૅક્ટન્ટની વાસ છે તેને સૂંઘતો છું. છત જોયા કરું છું. સામે વૉલ-ક્લૉકમાં સેક્ન્ડ કાંટો સરકે છે. મને ક્યારે બોલાવી લેવો તે માટે છતની પેલે પાર ઇશ્વર પણ વારે વારે પોતાના કાંડા-ઘડિયાળમાં ટાઇમ જુએ છે. જોકે જોયા જ કરશે કેમકે ત્યારે કે પછી ક્યારેય હું એમને ના જ પાડવાનો છું, જવાનો નથી, કેમકે મારે જવું જ નથી…

આ વ્યાખ્યાનનો પૂર્વકાલીન દાયકો ને તે અગાઉના ચારેક દાયકા માત્ર સાહિત્યવિદ્યાવ્યાસંગમાં વીત્યા છે. એટલે કે જિન્દગીનાં પચાસેક વર્ષ લખવા-વાંચવા ને વ્યાખ્યાનો કરવામાં વીત્યાં છે. શબ્દની નિરન્તર ઉપાસના સિવાયનો કશો જ વ્યવસાય કર્યો નથી. હવેનાં વર્ષોમાં એથી જુદું કરવાની ઇચ્છા નથી, જરૂરત નથી, શક્યતા પણ નથી.

હું એમ કહેવા માગતો’તો કે દેહ-પ્રતિમા ભલેને ગમે તેવી મળી હોય, માણસ પોતાની આગવી પ્રતિમા ઘડ્યા જ કરે છે. ઇમેજ બનાવવી ને ઇમેજ ટકાવવી. એનું નામ જ જીવનપુરુષાર્થ. હવે, બને છે એવું કે માણસ ‘હોવું’ એ વીસરી જાય છે ને ‘બનવા’ પાછળ મંડ્યો રહે છે; મરે ત્યાં લગી મંડ્યો રહે છે. આ બાબતે આપણે અન્ય પ્રાણીઓથી સાવ જુદા છીએ. જુઓ, કૂતરાઓને કશું બનવું નથી –મિનિસ્ટર, મેયર કે પંચાયત પ્રમુખ. બિલાડીઓમાં કોઇને મિસ યુનિવર્સ કે મિસ વર્લ્ડ બનવું નથી. બળદોમાં ચૂંટણીઓ નથી હોતી. વરુ કે દીપડા ક્રિકેટ નથી રમતા. શિયાળ જાતિમાં ‘આઇપીએલ’ નથી. વાઘ-સિંહે કારખાનાં નથી ખોલ્યાં. હરણ મજૂરીએ નથી જતાં. ચકલીઓ પ્રોફેસર નથી થતી. કાગડાઓ વ્યાખ્યાનો નથી કરતા. અધિવેશનો જ્ઞાનસત્રો પરિસંવાદો શિબિરો વ્યાખ્યાનમાળાઓ, આ પ્રકારનું અન્તિમ વ્યાખ્યાન, મનુષ્યેતર સૃષ્ટિમાં નથી.

આનું મુખ્ય કારણ તો મનુષ્યનું પોતાનું બંધારણ છે. એ સ્વપ્નદ્રષ્ટા છે. કોઇએ એને રીઢો સ્વપ્નદ્રષ્ટા કહ્યો છે. રીઢો ગુનેગાર જેમ એક પછી એક ગુના કર્યે જાય એમ માણસ એક પછી એક સપનાં ઘડતો ચાલે છે. એક સ્વપ્ન સિધ્ધ થાય કે ન થાય તરત બીજું ઘડી કાઢે છે. શાસ્ત્રીય સંગીત શીખવતી ગાયકવાડી ગાયનશાળામાં મેં ત્રણ વર્ષ કાઢેલાં. પણ કહેવામાં આવેલું એમ, કે ગવૈયા નથી થવાનું. મારું ડ્રૉઇન્ગ સારું –ઇન્ટરમીજ્યેટ પાસ છું. એટલે થયેલું કે આર્કિટેક્ટ તો જરૂર થવાય. પણ મૅટ્રિકમાં સાઠ ટકા ન આવ્યા. એટલે ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટ નામનું દુનિયાનું જે એક અતિ કઠિન સ્વપ્ન છે, તેમાં સંડોવાયો. એ માટે કૉમર્સમાં ગયો ને બે-બે વાર નપાસ થયો. મને બરાબર યાદ છે ખૂણાની બારીએ બેસી ખૂબ રડેલો. સપનાં મનુષ્યના મનોજગતમાં વસે છે. પણ સપનાંની સિધ્ધિની શક્યતાઓ બહારના જગતમાં હોય છે. દરેક સપનાની સામે અનુકૂળ કે પ્રતિકૂળ સંજોગો હોય છે. સંજોગો અનુકૂળ ન હોય તો સપનાંમાં ઘણીબધી તોડફોડ થતી હોય છે, કરવી પડતી હોય છે. મારે સંગીત કે ચિત્રને પડતાં મૂકી ‘બૅન્ક રીકન્સિલિએશન સ્ટેટમૅન્ટ’ અને કૉમર્સિયલ જ્યૉગ્રોફી હાથમાં લેવાં પડેલાં  –જેણે મને હેરાન પરેશાન કરી મૂકેલો.

સમજવાનું એ છે કે સંજોગો માણસે ઊભાં કરેલાં ભાત ભાતનાં તન્ત્રોને, એટલે કે સિસ્ટમ્સને આભારી છે. કુટુમ્બ જ્ઞાતિ સમાજ પ્રદેશ રાષ્ટ્ર વગેરે સંદર્ભોમાં અનેકાનેક તન્ત્રો છે –જે મારાં સપનાંને અમુક જ કદ-માપમાં ને ભાતમાં વેતરી નાખે છે. શિક્ષણ એક ભારે મોટી સિસ્ટમ છે. સંસ્કૃતિ અને સભ્યતા નામની સુપર સિસ્ટમનું એ પ્રવેશદ્વાર છે –ગેટ-વે. એ રસ્તે થઇને ‘હોવું’ નામનું માનવીય દ્રવ્ય કશાક બીબામાં ઢળાઇ જાય છે. અંદરના માણસને એ થોડા જ સમયમાં બહારની દુનિયામાં દોડે એવો બનાવી આપે છે. એવો માણસ શિક્ષિત સંસ્કારી અને સભ્ય કહેવાય છે. હવે, વિચિત્રતા તો જુઓ, આ શિક્ષિત સંસ્કારી ને સભ્ય ગણાતા બધા જ લોકો બીજાંનાં સપનાંને માટેની સિસ્ટમ્સ વિચારે છે, ને બનાવે છે પણ ખરા. પ્રપંચથી પ્રપંચ વિસ્તરે છે. એ લોકો સ્વર્ગ-નરક, પાપ-પુણ્ય, નીતિ-અનીતિ વગેરે જોડકાંઓ રચીને કુટુમ્બ જ્ઞાતિ કે સમાજને, કહો કે, પ્રજા સમગ્રને માનવતા અને જનકલ્યાણના રસ્તા બતાવે છે : અમુક સરિયામ રસ્તા. અમુક વાંકાચૂંકા. કેટલીક ભુલભુલામણીભરી ગલીકૂંચીઓ. બધો પ્રપંચ-વિસ્તાર. સપનાં અને સિસ્ટમ્સનું આ દ્વન્દ્વ ઘણું ધ્યાનપાત્ર છે. ચીની ફિલસૂફીમાં યિન્-યાન્ગનું એક પ્રતીક છે –સર્પના જડબામાં એનું પોતાનું પુચ્છ. મારું માનવું થયું છે કે સિસ્ટમ્સ અને ડ્રીમ્સ, એટલે કે સપનાં, એકમેકથી એ રીતે જોડાયાં છે. મારી દૃષ્ટિમાં સિસ્ટમ્સ યાન્ગ છે –બહિર્ વાસ્તવ. અને સપનાં યિન્ છે –આન્તર વાસ્તવ. હું છું, પણ મારું સમગ્ર હોવાપણું દુનિયાના જડબામાં ગ્રસ્ત છે. મારું સ્વ સર્વથી જકડાયેલું છે. સપનાં વારંવાર ઊડી જાય છે ને જાગીને જોઉં છું તો ? જગત, જગત જ દીસે છે! વ્યાખ્યાનમાં મારે એમ બતાવવું છે કે સિસ્ટમ્સ અને સપનાંના આ દ્વન્દ્વને તોડી શકાય છે. મારા વ્યાખ્યાનની આ ‘પ્રતિજ્ઞા’ છે. એનો લક્ષ્યવેધ કરી શકાય છે –જેમ અર્જુને મત્સ્યવેધ કરેલો. એટલે પછી મળે છે શું ? બહારના જકડાટથી છૂટકારો. ચોપાસ આન્તર વાસ્તવના પોતાના જ સત્ત્વનો વિલાસ. જ્યાં કશોક જીવનધર્મ ઝલમલે છે. કહો કે અન્તરમાં દીવા દીવા પ્રગટે છે !

આનું બીજું કારણ મને એ સમજાયું છે કે મનુષ્ય સ્વપ્નદ્રષ્ટા હોવા ઉપરાન્ત વિજિગીષુ અને સત્તાખોર પ્રાણી છે. એને પ્રકૃતિ પર વિજય મેળવવો છે. એને સ્વજનો પર તેમજ પરાયાં પર વિજય મેળવવો છે. એને ઘરમાં ને ઘર બહાર સર્વત્ર સરહદો વિસ્તારીને સત્તાશાળી બનવું છે. રાજસત્તા અને ધનસત્તા એટલે જ એને કાયમથી આકર્ષે છે. પોતાના નામના એને સિક્કા પડાવવા છે, ધજાઓ ફરકાવવી છે. મનુષ્ય સ્વપ્નદ્રષ્ટા વિજિગીષુ ને સત્તાખોર છે તેથી એનું જીવન વિધવિધની સિસ્ટમ્સમાં હમેશાં વ્યસ્ત રહે છે. સિસ્ટમ્સ, સુપર સિસ્ટમ્સ. સ્ટ્રક્ચર્સ, સુપર સ્ટ્રક્ચર્સ. ધર્મો, વિજ્ઞાન, યન્ત્રવિજ્ઞાન. પાવર, સુપર પાવર.  પ્રોડક્શન, માસ પ્રોડક્શન, માસ ડિસ્ટ્રીબ્યુશન. મીડિયા, માસ મીડિયા. પોલિટિક્સ, વર્લ્ડ પોલિટિક્સ. ઇકોનૉમી, ગ્લોબલ ઇકોનૉમી. અલબત્ત એની ના નહીં કે આ બધી સિસ્ટમ્સને પ્રતાપે માનવજાતની આગેકૂચ થઇ છે –ઍડવાન્સમૅન્ટ, પ્રગતિ. પરન્તુ એને જ પરિણામે, અકસ્માતો ધાંધલ-ધમાલ ઘોંઘાટ સંઘર્ષ હુમલા ભાંગફોડ આગ આતન્ક હિંસા બૉમ્બમારો વિશ્વયુધ્ધો ને વ્યાપક નરસંહાર પણ થતાં રહ્યાં છે. એને માટે માનવસંસાર આધુનિકીકરણની એક અવિરત પ્રક્રિયામાં મૂકાયો છે –અ કન્ટિન્યુડ મૉડર્નાઇઝેશન; જેની ચરમ સીમા વર્તમાન વૈશ્વિકીકરણ છે, ગ્લોબલિઝેશન. પણ, જુઓ તો ખરા, આ બધું, બધું જ, માણસને કોઠે પડી ગયું છે. ચોપાસ અર્થશૂન્યતા છે એમ સમજવા છતાં માણસ એને વેઠ્યા જ કરે છે. શું ધરમકરમ, શું જ્ઞાન-વિજ્ઞાન, શું આધુનિક, શું વૈશ્વિક, બઅધ્ધાંને વિસારે પાડીને માણસ પોતાની ગતમાં જ જીવ્યે રાખે છે. સપનાં ભૂલાઇ જાય, તેના ચૂરેચૂરા થઇ જાય, દુ:સ્વપ્નની વિભીષિકા માંહ્યલાને ચૂંથી નાખે, તો ય માણસ જીવ્યે જાય છે. માણસના આ નર્યા સંસારી સ્વભાવનું શું કરી શકાય? એની આ મન્ડેન રીયાલિટીનું, ઐહિક વાસ્તવિકતાનું, શું કરી શકાય? આ મૅટર ઓવ્ ફૅક્ટ છે અથવા તો મૅટર ઓવ્ ફૅક્ટ-નેસ છે. કાળમીંઢ હકીકત અથવા કાળમીંઢ હકીકત-તા. એનું શું કરી શકાય?

પરમ્પરાગત ધર્મો, નીતિ-સદાચારનાં શાસ્ત્રો માણસ નરમાંથી નારાયણ બને એવા રસ્તા દેખાડી શકે છે. હું પણ ધાર્મિક, સદાચારી અને નિર્દોષ મનુષ્યજાતિની કલ્પના તો કરી શકું છું. પણ એ ન સ્વીકારી શકાય એવી વાત છે. કેમકે માણસજાત વાસ્તવમાં કોઇ કાળે પણ એમ હતી નહીં. હું કે આપણે કહી શકતા નથી કે કોઇ પણ ભાવિમાં માણસો એવાં હશે જ હશે. એમ કહેવું અને સાંભળવું ગમે છે કે માણસ પશુથી ચડિયાતો છે. એમ પણ કહેવાયું છે કે આ સંસારમાં મનુષ્યથી શ્રેષ્ઠ કોઇ નથી. વાત સાચી છે : પ્રાણીઓમાં મહાભારત યુધ્ધ નથી લડાયું. જાનવરો આપણા જેટલાં સંઘરાખોર નથી. માણસ જેવું અસત્યવચની કોઇ નથી. એના જેટલું નિદર્ય પણ કોઇ નથી. પશુઓ આપણા જેવાં હિંસક તો નથી જ. આખલાઓ તલવારો લઇને નથી ઘૂમતા. પાડાઓ ગન નથી રાખતા. દીપડાઓ રાઇફલ લઇને નથી ફરતા. કબૂતરની પાંખમાં ખંજર નથી હોતું. પ્રાણીજગતમાં ન્યૂક્લિયર વેપન્સ કે એ.કે. ફોર્ટી સેવનના ગુપ્ત ભંડારો નથી. એમની દુનિયામાં ઔદ્યોગિક અને અનુ-ઔદ્યોગિક ક્રાન્તિઓ કે વિશ્વયુધ્ધો નથી થયાં. એમને હન્ગર પ્રોજેક્ટ નથી કરવો પડ્યો. એમને ઇંધણ-બચાવ કે ગરીબી-હટાવ ઝૂંબેશો નથી ચલાવવી પડી. પૉલ્યૂશન અને સોનિક પૉલ્યૂશનથી પ્રાણીઓનાં નાક અને કાનને ગૂંગળામણોના વિકટ પ્રશ્નો નથી થયા. સાવ જ ભયાવહ હકીકત તો એ છે કે આ મહા ફસામણમાંથી છૂટવાનો એકેય માર્ગ માણસજાત માટે બચ્યો નથી. રીટર્ન-ટુ-નેચર કે ગો-બૅક હવે શક્ય નથી.

અહીં મારા વ્યાખ્યાનનો પૂર્વ ભાગ પૂરો થાય છે. રીટર્ન-ટુ-નેચર કે ગો-બૅક હવે શક્ય નથી એ આ પૂર્વ ભાગનું છેલ્લું વાક્ય છે, ભરતવાક્ય છે. ભરતવાક્ય હમેશાં આશીર્વાદ સૂચવે, જ્યારે આ ભારોભારની અશક્યતા સૂચવે છે.


હવે ઉત્તર ભાગ. અને તે શક્યતા સૂચવનારો છે.

તો શું શક્ય છે? એક શક્યતા પહેલેથી ખુલ્લી છે. અર્થશૂન્યતા વચ્ચે અર્થ પેદા કરવાનો પ્રયાસ તો કરી જ શકાય છે. બહાર આટલી મોટી ફસામણ જે છે તેને બ્રૅકેટમાં મૂકીને, ઘડીભર વિસારે પાડીને, માણસ કંઇ નહીં તો પોતાનામાં પાછો તો ફરી શકે છે. દેખીતું છે કે ઍક્સ્પ્રેસ હાઇ-વે પર યુ-ટર્ન અનિચ્છનીય છે. પણ અંદરના ટ્રાફિકમાં યુ-ટર્ન હમેશાં શક્ય છે, હમેશાં ઇચ્છનીય છે. સ્વ-સ્વીકાર અને આત્મસાક્ષાત્કાર આખી માનવજાત માટે ભલે નહીં પણ વ્યક્તિ માટે તો હમેશાં શક્ય હોય છે. સ્વ-સત્તાને શરણે ચાલી જવું મારા માટે ક્યારેય અશક્ય નથી હોતું. જાત આગળ હું પૂરું સાચકલું રડી તો શકું છું. મારી વિજિગીષાને હું તો કાબૂમાં લઇ શકું છું. મારાં સપનાંની અશક્યતાઓને હું તો ઓળખી શકું –કપરી વાસ્તવિકતાઓનો સામનો કરવાનો તો પછી આવે.

મારે ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટ તો એટલે થવું’તું કે કુટુમ્બની ગરીબીનો નાશ થાય. ગવર્નમૅન્ટ વર્કશોપમાં ટાઇમકીપરની નોકરી પણ કરી છે –ત્રણ રૂપિયાના ડેઇલી-વેજીસથી. ભાઇઓ-બહેનોને પરણાવવામાં પિતાજીને મદદ કરી શકું. જોકે, જેમાં મારી પૂરી સમ્મતિ હોય એવું લગ્ન તો મારા એકલાનું જ થયું છે. મારી માન્યતા બંધાઇ છે કે કોઇપણ લગ્ન સ્વની મરજીથી થવાં જોઇએ. સમ્મતિ કે બહુસમ્મતિ પાછળથી મેળવી શકાય છે, અથવા તો મળી આવતી હોય છે. બાળલગ્ન કે કાચી વયનાં લગ્ન હોય છે તેમ બાળપ્રેમ કે કાચી વયનો પ્રેમ પણ હોય છે. મને એ જાતના પ્રેમનો, જોકે નિષ્ફળ, અનુભવ જરૂર મળેલો. અલબત્ત, પ્રેમ માટે, ઉમ્મર ગમે તે હોય, ખાસ પ્રકારનું બાળકપણું જરૂરી છે. કેમકે હોશિયારીથી દુનિયાનાં બધાં કામ કરી શકાય છે, પ્રેમ નથી કરી શકાતો. મને એ જાતના પ્રેમમાં પડવાનો અવસર પણ સાંપડેલો, જેમાં, હું સફળ થયો. પ્રેમની વાત નીકળી જ ગઇ તો એને અંગેની મારી એક માન્યતા પણ જણાવી દઉં : હું પ્રેમને પરમ સત્ય ગણું છું કેમકે હું પ્રેમ કરું કે તરત સામાને ખબર પડે છે, સામો કરે કે તરત મને ખબર પડે છે. હું ન કરું કે એ ન કરે તો પણ તરત બધી ખબરો પડે છે. પ્રેમને પુરવાર નથી કરવો પડતો. મનુષ્યજીવનનું એકેય સત્ય આટલું સદ્ય, નિરાવરણ, પ્રમાણથી પર, સહજ અને સરળ નથી.

આપણે વાત કરતા હતા સ્વ-સ્વીકારની. સ્વ-સ્વીકાર એટલે પોતાની મર્યાદાઓનો સ્વીકાર. પોતાનાં આંસુઓની ઓળખાણ. સાથોસાથ, સ્વ-સ્વીકાર એટલે પોતાની શક્તિઓની ઓળખ : અતલ ઊંડાણે પડેલી છીપલી દેખાઇ જાય. તેમાં ગોઠવાયેલું મોતી મળી આવે. અંદર પડેલું એ રતનધન જડી આવે પછી જીવનના બધા ક્રમ-ઉપક્રમ, ક્રિયાકાણ્ડ ને વિધિ-વિધાન આપોઆપ બદલાઇ જાય છે –એક એવો ધર્મ જડી આવે છે, જેને સ્વકીય કહી શકાય, જે અંગત ફિલસૂફી પર ઊભો હોય. સ્વ-સ્વીકારનો અર્થ એ નહીં કે પારકાનો તિરસ્કાર. સ્વકીય ધર્મનો અર્થ એ નહીં કે પરધર્મની અથવા સર્વસામાન્ય ધર્મની અવહેલના. ના, એવું નહીં. નહીં જ નહીં.

મારો મતલબ એમ છે કે જે કંઇ સર્વસામાન્ય છે તેને ‘ઇરેઝર’ હેઠળ મૂકવાનું. એટલે કે છૅંકી તો નાખવાનું પણ એવું રાખવાનું  કે એ છૅંકેલું છે એમ દેખાય. એટલે પછી, કોઇ અંગત ભાવસંવેદનમાંથી જેમ મૌલિક કાવ્યનો પ્રસવ થાય છે તેમ સપનામાંથી મૌલિક જીવનશૈલીનો પ્રસવ થાય છે. કહો કે સપનું પોતે જ સિસ્ટમ બની જાય છે. યિન્-યાન્ગનું દ્વન્દ્વ તૂટે છે, તેનો વિલય થઇ જાય છે. અંદરના સત્ત્વને પ્રતાપે નાનો શો જીવનધર્મ જડી આવે છે. સ્વ-તન્ત્રે જીવવાનું શરૂ થઇ જાય છે. હવે એ બહાર ફાંફાં નથી મારતો, અંદર ફંફોસે છે. સ્વ સ્વને શોધે છે ને સ્વને પામે છે. પોતે જ લેણદાર ને પોતે જ દેણદાર. પોતાનો હિસાબ પોતે જ લે. પસંદગીઓ જો પોતે કરી છે તો તેનાં ચૂકવણાં પણ પોતે જ કરવાનો –પેમૅન્ટ ડ્યુ ટુ ઓન ચૉઇસિસ.

આ વ્યાખ્યાન મારે કરવું એ મારી પસંદગી છે. તમારે સાંભળવું એ તમારી પસંદગી છે. એ માટે આપણે બન્નેએ કરવું ઘટે તે બધું જ કરવું તે એનું ચૂકવણું છે. પસંદગીકાર પસંદગીનાં પરિણામો પણ જાતે જ ભોગવવાનો. હાથનાં કર્યાં હૈયે વાગ્યાં એમ નહીં, વાગેલાંને હૈયે વળગાળવાનો. મને જ્યારે કોઇ એક ક્ષણે બરાબર ખબર પડી કે મારામાં ભાષા-સાહિત્યની શક્તિ ખાસ છે, ત્યારે, ચીંથરે-વીંટ્યું રતન હથેળીમાં ખૂલે, ઝગમગે, ને ગરીબ આદમી ખુશીનો માર્યો ઘાંઘો થઇ જાય, એમ હું ઘાંઘો થઇ ગયેલો. આર્ટ્સના પહેલા વર્ષની સત્રાન્ત પરીક્ષામાં આખી કૉલેજમાં ફર્સ્ટ આવેલો. જુનિયર બી.એ.માં પહેલો લેખ કર્યો ને તે ‘બુધ્ધિપ્રકાશ’માં છપાયો. બે સ્વપ્ન જોડિયાં જન્મ્યાં : પ્રોફેસર થવું અને સાહિત્યમાં નામ કાઢવું. એમ.એ.માં ગોલ્ડ મૅડલ સાથે ફર્સ્ટ ક્લાસ ને તેથી ટ્યુટર કે લૅક્ચરર નહીં પણ સીધો જ પ્રોફેસર થયો. તે જ વર્ષે પોસ્ટ ગ્રેજ્યુએટ ટીચર થયો. માર્ચમાં એમ.એ.નો વિદ્યાર્થી હોય ને તે એ જ વર્ષના જૂનમાં એમ.એ.માં ભણાવતો થાય –કારકિર્દીનો એ તે કેવો પડકારભર્યો શુભારમ્ભ !

માણસ સ્વપ્નદ્રષ્ટા, વિજિગીષુ ને સત્તાખોર છે તેમ એ ભાગેડુ પણ છે. ખાસ તો એ પોતાની જવાબદારીઓમાંથી પલાયન કરી જાય છે. પેમૅન્ટ ડ્યુ ટુ ઓન ચૉઇસિસ માટે હમેશાં કાલાં કાઢે છે. પોતાની પસંદગીઓ સામેનાં ચૂકવણાં કરવામાં હમેશાં ઠાગાઠૈયા કરે છે. કૉમર્સમાં મેં રખડી ખાધેલું. પૂરાં પુસ્તકો વસાવ્યાં હોય, લાઇબ્રેરીએ ગયો હોઉં, તો વાંચવાનો પ્રસંગ આવે ! વડોદરામાં યુનિવર્સિટીનો સૅન્ટ્રલ હૉલ, કમાઠીબાગ, બૅન્ડ-સ્ટેન્ડ, પૅવેલિયન, રેલવે-સ્ટેશન, લારિલપ્પા, ન્યાયમન્દિર અમારી ટોળીને અતિ પ્રિય હતાં. ભટકી કરીને થાક્યા પછી કૅનેરા કાફેની રાઇસ-પ્લેટ ને કચોરી ખાવામાં કે ઇરાની રેસ્ટટોરાંની આમ્લેટ ખાવામાં ઘણી સાંજો ઊલટથી વાપરી છે. બિનાકા સાંભળવામાં; પ્રતાપ, મોહન કે શારદા ટૉકિઝમાં દિલીપકુમાર, રાજકપૂર ને દેવાનન્દની ફિલ્મો જોવામાં; છાત્રાલયમાં મોડે લગી છોકરીઓની વાતો કરવામાં; બેફામ ફૅન્ટસીઓમાં હસી-હસીને રાચવામાં; ઘણી બધી રાતો વીતાવી છે. હું અધ્યાપક થયો ત્યારે સમજાયું કે ઊગતી જુવાનીની એ બધી અડબંગ ને ઊડઝૂડ રંગતો કેવી તો ગર્તામાં ધકેલનારી લપસણી અને ખતરનાક હતી. કદાચ એટલે જ સમજાયું કે અધ્યાપકના ધંધામાં મારાથી સ્વાધ્યાય અને પ્રવચન બાબતે પ્રમાદ નહીં કરાશે. મારે જો સાહિત્યમાં નામ કાઢવું છે તો ગુજરાતી, સંસ્કૃત, ભારતીય અને વિશ્વનાં સાહિત્યોની મને ખબર હોવી જોઇશે; એટલું જ નહીં, મને તે-તેના મર્મોનું ય ભાન પડવું જોઇશે. સ્વાધ્યાય અને પ્રવચનનો એ સિલસિલો આજે પણ ચાલુ છે. લેઇટ સિક્સીટ્ઝથી સેવન્ટીઝ દરમ્યાન પસંદગી-ના-પસંદગી મુજબનું આડેધડનું ખૂબ વાચ્યું –મુખ્યત્વે પશ્ચિમનું. પણ પછીનાં વરસોમાં એમાં પસંદગી અને જરૂરિયાત દાખલ થયાં અને ખાસ તો, લખવાનું વધતું ચાલ્યું.

મને વિવેચક ભલે ગણો, એના ઉત્તમોત્તમ અર્થમાં હું એ નથી. ઉજ્જડિયા ગામના બેચાર એરંડિયામાંનો એક છું, અનુપજાઉ છું, એમ ભાસ્યા કર્યું છે. તેમછતાં મારાં વિવેચનો વડે હમેશાં મેં સાહિત્યપદાર્થની ભરપૂર ખેવના કરી છે. ગુજરાતી ભાષા-સાહિત્યના વિકાસનું હિત હરદમ ચિન્તવ્યું છે. મારી મને મળેલી ઓળખ એ હિતચિન્તાના કાયમના સહભાગી તરીકેની છે : ગુજરાતી ભાષામાં છેલ્લાં પિસ્તાળીસ-પચાસ વર્ષથી ચાલી રહેલા સાહિત્ય-સર્જન-વિવેચન-વિચાર નામના એક અપરમ્પરાગત શૈલીના કન્ટિન્યુડ ડિસ્કોર્સનો હું સહભાગી રહ્યો છું, નિત્યના વિચારપરામર્શનો સહભાગી રહ્યો છું : અરે, કહો તો, મારાં સર્જનાત્મક લેખનોને પણ હું એક રીતે એ ડિસ્કોર્સનો જ અંગત આવિષ્કાર ગણું ! એ હેતુએ પૂરા પ્રેમે કરીને મેં મારી સર્જકતાને અવારનવાર અભરાઇએ મેલી છે; ‘વિવેચક’-ગાળને ઘીની નાળ ગણી છે; ‘બરોડા-સ્કૂલ’ના કે ફલાણા-છાપના ગણાઇને કારકિર્દીમાં મોટાં મોટાં નુક્સાન વેઠ્યાં છે, સમજ-ના-સમજભરી ચર્ચાઓથી લાધેલાં માન-અપમાન સ્વીકાર્યાં છે. પણ આમાંની એકેય વાતનું મને ક્યારેય અંગત દુ:ખ નથી વસ્યું. બલકે, આ આપણી સાહિત્યિક વાસ્તવિકતા છે એમ ગણીને તેનો મેં ભરપૂર અંગીકાર કરેલો છે.

સ્વાધ્યાય અને પ્રવચન અધ્યાપકનાં ધર્મ છે પણ મારા માટે તો જીવન છે. મારી જીવનશૈલીનાં એ ધારકપોષક પરિબળો છે. મેં એ માટે ઘણાં ચૂકવણાં કર્યાં છે ને એણે મને હમેશાં ઘણાં જ ઘણાં સુખ આપ્યાં છે. એ સુખનું પહેલું નામ સાહિત્ય-કલાનો આનન્દ છે, બીજું નામ વિદ્યાનો આનન્દ છે, ને એ સુખનું ત્રીજું નામ પ્રેમ છે. દેશ-વિદેશમાં સાહિત્ય-કલાએ મને કંઇ કેટલાંય અપરિચિતોનો ઊંડો પરિચય કરાવ્યો છે. એ અપરિચિતો તે મને હમેશાં ગમ્યા કરતા સર્જકો, વિવેચકો, ફિલસૂફો. એ અપરિચિતો તે મારું નાનું-મોટું વાંચ્યા પછી કાયમનાં મારાં થઇ ગયેલાં થોડા વાચકો, ચાહકો, કેટલાક વિદ્યાર્થી-વિદ્યાર્થિનીઓ, અમુક અધ્યાપકો. એ અપરિચિતો તે મને સાહિત્યના માણસ તરીકે જાણ્યા પછી મને એ વાતે ચાહ્યા કરતા મારા કેટલાક બિન-સાહિત્યિક મિત્રો. શી ખબર, હવે મને આનન્દ પાસે સાહિત્ય સમાપ્ત થાય તે પૂરતું નથી લાગતું –આનન્દમાંથી છેવટે તો પ્રેમ પ્રગટવો જોઇએ. કલારસાયન એવું હોય જે પ્રેમે ભોગવાય ને અખૂટ એવું જીવનરસાયન બની જાય. હમણાંનો હું એમ માનવાને મજબૂર થયો છું કે સાહિત્યનું મૌલિભૂત પ્રયોજન અને પરિણામ ભલે આનન્દ છે, પણ સાથોસાથ, પ્રેમ પણ છે. સાહિત્ય-સર્જન પ્રેમથી પ્રયોજાય અને એનું છેલ્લું પરિણામ પ્રેમ હોય. સાહિત્ય-વિવેચન પ્રેમથી પ્રયોજાય અને એનું છેલ્લું પરિણામ પ્રેમ હોય. ખરેખર તો કલાકાર માણસની પહેલી અને છેલ્લી પ્રતિબધ્ધતા પ્રેમ પ્રત્યે છે. પહેલી અને છેલ્લી અભિમુખતા પણ પ્રેમ પ્રત્યે છે. નહીંતર, સંભવ છે સર્જનને નામે સાહિત્યકારો કશી ગમતીલી શબ્દરમતમાં કાલયાપન કરતા હોય. સંભવ છે કે કશા કહેવાતા વસ્તુલક્ષી વ્યાપારને નામે અંગત રાગ અને દ્વેષના વાટણને વિવેચન કહેતા હોય. વાક્-છલ એવી છલના છે જેથી માણસ ખરેખર ન હોય તોપણ પ્રતિબધ્ધ કે અભિમુખ લાગે છે. વાક્-છલ એવી છલના છે જેની છલનાકારને પોતાને જ ખબર નથી પડતી, અને જ્યારે પડે છે ત્યારે ઘણું મોડું થઇ ગયું હોય છે.

પેમૅન્ટ ડ્યુ ટુ ઓન ચૉઇસિસ, પોતાની પસંદગીઓ સામેનું ચૂકવણું, મારે મન મોટી ફિલસૂફી છે. મારા આ વ્યાખ્યાનનો એ મુખ્ય સૂર છે, કી-નોટ છે. હકીકત એ છે કે દરેક માણસમાં એનાં, એનાં પોતાનાં જ કર્તવ્યોમાંથી છટકી જવાની ચતુરાઇ ભરી પડી છે. આરામ શાહ બોરડી નીચે સ્વપસંદગીએ સૂતેલા છે. એ સજ્જન એમ ઇચ્છે છે કે એમની છાતી પર પડેલું બોર કોઇ બીજો જણ એમના મૉંમાં મૂકે ! અથવા એમને બેઠા કરે ! દરેક માણસમાં પોતાની જ જવાબદારીઓ બીજાને માથે ઓઢાડવાની હોશિયારી ભરી પડી છે. નબળો માટી બૈયર પર શૂરો હોય છે. શેઠિયો એમ ઠસાવે છે કે કજગાએ ફોલ્લી જે થઇ તે એના ચાકરના આળસને કારણે થઇ ! પસંદગી માગે તે બધું કરવાની તત્પરતા હોય તો તેનાં સારાં પરિણામોનો માણસ અઢળક આનન્દ પામે છે. ભૂરા આકાશ નીચે લહેરાતા ઘઊંના સોનેરી પાકને જોઇને ખેડુને જે રાજીપો થાય છે તે સ્વર્ગીય હોય છે. માણસો જાતને જવાબદાર હોય તો સ્વપસંદગીનાં માઠાં પરિણામોને પણ વધાવી શકે છે. દેવાળું કાઢીને બબલદાસ કારાવાસ વેઠે પણ સમજે કે એ તો પોતે કરેલા બેફામ સટ્ટાનું ફળ છે. એમનામાં એવું સાનભાન પ્રગટે. ચૂકવવા નીકળેલો માણસ એ રીતે જાત પ્રત્યે ઉદાર થઇ શકે છે. ને તેથી સામાની પસંદગીઓ બાબતે પણ ઉદાર થઇ શકે છે. ને એટલે એને સામાનો સ્વીકાર કરવાનું મન પણ થાય છે. સ્વ-સ્વીકારને લીધે જ પર-સ્વીકાર સરળ થઇ જાય છે. પોતાની જીવનસંગિની માટેની અમારા બન્ને દીકરાઓની પસંદગીઓ અમારે સ્વીકારવાની આવી ત્યારે આ ફિલસૂફીએ ઠીકઠીક મદદ કરી. બધું સમજાયું. દુ:ખ તો ખાસ્સું પડેલું પણ પછી થયું કે પસંદગી એમની છે તો ચૂકવણું પણ એમનું હશે –ચિત્ત તું શિદને ચિન્તા કરે…

પસંદગી માગે તે બધું કરવાની તત્પરતા હોય તો આત્મશ્રધ્ધા જાગે છે. એથી માણસ પોતાની ઇમેજને બરાબર સ્વરૂપે ઘડી શકે છે. એથી એને શક્યતાઓની અને અશક્યતાઓની ખબર પડે છે. વિવેક આવે છે કે કરવા યોગ્ય શું છે, શું નથી. જાત એ રીતે ઘડાય એટલે ખબર પડે કે બીજાને માટે પોતે કેટલો કામનો છે, કે નકામો છે. સમજે કે બીજાથી પોતે છેતરાતો નથી તે એટલા માટે કે પોતે ક્યારેય બીજાને છેતરતો નથી–પોતાની જાતને તો નહીં જ. સત્ય તો એ છે કે દુનિયા આખીને છેતરનારાઓએ સૌ પહેલાં પોતાની જાતને છેતરી હોય છે. મારી માન્યતા બંધાઇ છે કે કદાચ બધાં પાપના મૂળમાં આત્મવંચના છે. એ ન વરતાય એવું પાપ છે કેમકે પોતે કર્યું હોય છે. સમજાય છે કે હું બીજાની સ્વતન્ત્રતા સાચવીશ તો મારી આપોઆપ સચવાશે. હું બીજાનાં હિતો જાળવીશ તો મારાં એની મેળે જળવાશે. પસંદગીનું ચૂકવણું ખરેખર તો એક સાથે બે કામ કરે છે : મનુષ્યને એના પોતાના દ્વિપમાં, એની પોતાની આબોહવામાં, બરાબર ખીલવે છે. ધરતી જેમ વૃક્ષને પોતાની સાથે જોડી રાખે છે તેમ સ્વકીય કેન્દ્ર એને પોતાની સાથે જોડી રાખે છે. એટલે, સ્વ-ઉપાર્જિત સુખની લહરો કે દુ:ખના ઝંઝાવાતો વચ્ચે પણ એ ડગતો નથી. અને છેવટે તો આ ધરતી પર હોવાના પોતાના અધિકારનો આનન્દ માણી શકે છે. બીજું કામ આપોઆપ થઇ જાય છે : એવો સ્વસ્થ જણ સામા દ્વિપમાં નિવસતા બીજા મનુષ્યના એવા જ અધિકારને, એના એવા જ આનન્દને એટલી જ સારી રીતે પ્રમાણી પણ શકે છે. માણસો એકબીજા માટે કાયમી ધોરણે ઐતરેય હોય –બીજા– એના કરતાં ભલેને કાયમી ધોરણે દ્વૈપાયન હોય. સામાને હું ઐતરેય ગણું, કે સામો મને ગણે, એના કરતાં અમે બન્ને પોતપોતાને દ્વૈપાયન ગણીએ એ જ શું નરવી નમ્રતા નથી ?

અહીં ઉત્તર ભાગ પૂરો થાય છે.


હવે, પ્રશ્નાર્થભર્યો એક એપિલોગ, ઉપસંહાર.

મને એવો વહેમ છે કે આપસૂઝથી જડી આવેલી ફિલસૂફી પ્રમાણે હું બરાબર જીવું છું. બધું સારું લાગે છે. ગમે છે. એટલે એમ પણ માનું છું કે વ્યક્તિ પોતા માટે આવોતેવો નાનો શો ધર્મ ઉપજાવીને ખુશીથી જીવી શકે. જોકે, તેમછતાં, ધ્યાન રહે, ધ્યાન રહે, એમ કર્યેથી વાત કાયમ માટે સુખાન્ત નથી થઇ જતી. બહાર ઊભેલાં તન્ત્રો વ્યક્તિના સ્વને ગમે એ ઘડીએ પછાડીને રહે છે. ધ્યાન રહે, દુનિયા આગળ સ્વ-ધર્મ અને સ્વ-કર્મની સત્-તા ઘણીવાર ગરીબડી પડી જાય છે. ધ્યાન રહે, વૈયક્તિક સત્યો કમજોર પડી જાય છે, તેને પુરવાર નથી કરી શકાતાં. સપનું પોતે જ સિસ્ટમ બની ગયું એમ જે લાગ્યું હોય તે ક્ષણિક હોઇ શકે છે; આભાસ હોઇ શકે છે. છેવટે છોભીલા પડી જવાય કેમકે ભાન પડે કે યિન્-યાન્ગનો મત્સ્યવેધ નથી થયો; સમતુલા બરાબર સાચવી’તી પણ તીર નકામું ગયું છે. કસીને પ્હૉળા રાખેલા ટાંટિયા ને તાણી રાખેલી આંખો દુખે છે. આન્તર વાસ્તવ વેરવિખેર થઇ ગયું છે. અર્થશૂન્યતા વચ્ચે અર્થ પેદા કરવાનો પ્રયાસ વળી પાછો શૂન્યમાં ઑસરી ગયો છે. જુએ છે કે મૅટર ઓવ્ ફૅક્ટ-નેસમાં પોતે ફરી પાછો આથમી ગયો છે. ધ્યાન રહે, સ્વકીય ધર્મનો આવો પરાભવ અવશ્યંભાવી છે, પરાભવ જરૂર થવાનો છે.

જોકે એ પણ ધ્યાન રહે, કે એ સ્તો છે મોટી જીવન-કસોટી ! સાથોસાથ એ પણ ધ્યાન રહે, સ્વ-પસંદગીવીરો પેલા દેવહુમા પંખીની જેમ, ફિનિક્સની જેમ, પોતાની જ રાખમાંથી વળી પાછા બેઠા પણ થઇ જવાના છે…

ઇશ્વર મારા આ કે આ પછીના કોઇ એક વ્યાખ્યાનને તો અન્તિમ ઠેરવવાનો છે. મારી ના છે છતાં મારે જવું તો પડશે. સૌને પૂછે છે એમ મને ય પૂછશે : કેમ કેવું લાગ્યું ? શું લઇને આવ્યા છો ? પાપ કે પુણ્ય ? હું કહીશ : કંઇ પણ લાવ્યો નથી. બધું ચૂકવીને આવ્યો છું. અને સારું તો જર્રાય નથી લાગ્યું. ફરિયાદ છે. એઓશ્રી કહેશે : બોલો : એટલે હું કહીશ : માણસ ધરતી પર હોવાની જવાબદારીનું આટઆટલી કાળજીથી વહન કરે, માણસ હોવાનું વારંવાર મૂલ્ય ચૂકવે, છતાં એને તમે દરેક વખતે પછાડો જ પછાડો –એવું કેમ ? એનો એવો તે શો વાંક ? મૅટર ઓવ્ ફૅક્ટ-નેસ આટલી બધી કાળમીંઢ કેમ ? સર્જનની તમારી આ એક-ની-એક ભાત એમ બતાવે છે કે તમે ઘરેડિયા કલાકાર છો. તમે પૂરા સર્જક નથી. છૂટી પડ્યા છો. કેટલા બધા સજ્જડ ને લાપરવા દીસો છો ! ના ચાલે !  વિચારો ! તમારું આ તે કેવું ક્રૂર બખડજન્તર છે ! કહો તો, ચાલે ? મને ખબર છે, બચારા કશું કહી શકશે નહીં. એમની પાસે કશો ઉત્તર હશે નહીં. વિચારવા જશે પણ વિચારાશે નહીં. હસવા કરશે પણ હસાશે નહીં. છોભીલા પડી જશે. એમને છોભીલા જોઇને મને મત્સ્યવેધની નિષ્ફળતા વખતનું મારું છોભીલાપણું યાદ આવશે. મને મારું, સારું લાગશે. મને બધું જ સારું લાગશે, બધું જ ગમશે… ને હું એમની આંખોમાં જોઇ એક એવું કાતિલ સ્મિત ફૅંકીશ, જે એમનાથી ઝિલાશે નહીં… અસ્તુ…***

*** ‘કોફીમેટ્સ’ – ‘વિકલ્પ’ અને ‘ભવન્સ કલચરલ સેન્ટર, અંધેરીના ઉપક્રમે બીજી મે ૨૦૧૦ના દિવસે આપેલા વ્યાખ્યાનનું લેખસ્વરૂપ.                                                               


Of Genesis & other details this Document has:

Size: 65.1KB Pages: 14 Words: 4837 Total editing time: 3199 Minutes

Created: 04/05/2010 Last modified: Today, 17/07/ 2012 10.20am

Author: Suman Shah.

Sent to Dipak Doshi to publish in ‘Navneet-Samarpan’ and got published.




















एक और मेघदूत

सुरेश ऋतुपर्ण

कहीं दूर से

थके चले आते

काले धुएँ के बादल

मुझसे आ लिपट जाते हैं

मेरा चेहरा


सफ़ेद होता जाता है


मुझे लगने लगता है

कालिदास’झूठा था

कैसे ले जाते होंगे

वे काले मेघ

यक्षका प्रेम संदेशा ?

कि ये काले बादल तो

हर बार

भय का ही संदेशा

लाये हैं मेरे नाम

भविष्य का युद्ध

मेरे वर्तमान से आ चिपकता है

मैं देखता हूँ—


युद्धज पीढी की नसों में

भर दिया गया है बारूद


फेफड़ों में छिपा दिये गए हैं

एटम बम


न जाने कब

कहाँ से

ऐसा ही कोई काला बादल

उमड़ आयेगा

धुएँ में छिपी


बारूद में घुस जायेगी

फेफड़ों में छिपे एटम बम

एक-एक कर फूटते जायेंगे।

कहीं कोई नहीं

मैं असहाय……


To read the English translation of this poem :

जाण्टी – “आयज आमी फाल्या तुमी”

सोनाली वळवयकार

शाळेच्या वरांड्यान बसोन एकीकडे टक लावन तो किदें  चिंतालो  कोण जाणा ? इतल्यान शाळेची घंटा वाजली तो भानार आयलो आनी वर्गान गेलो. ताचे लक्ष पूण शिकयता ताचेर नासलेच़ तो कसल्या तरी विचारान घुस्पल्लो. किदें जाल्ले ताजे ? सदां हासत खेळत आसपी़ सगळ्यावांगडा मिसळपी़ वर्गांत किदेंय विचारल्यार  सगळ्यांत पयली हात वयर करपी़ पूण ह्या दिसांनी  सामको वोग्गी आसतालो.

रोहित…. सातवेक शिकतालो. शिकपाक हुशाऱ पयलो नंबर ताणे केन्नाच चुकयलो ना. सगळ्या टिचरांचो तो आवट्‌टो आनी घरान बी सगळ्यांचो  आवट्‌टो आसलो. आवय बापायचो एकुलतो एक चलो. रोहिताची आवय बापूय राजेश आनी अंजली दोगांय  बरीं  वेल एज्युकेटेड आशिल्ली. तांचो बरो मोठो बिजनेस आसा. ती दिसभर बिझी उरताली़. रोहित चड वेळ तांचेकडे आसत नासलो. ताची आजो आनी आजी ताका सामाळटाली. ताका ल्हानाचो व्हड तांच्यानीच केला. ताका न्हाणोवप़ भरोवप़ काणयों सागून न्हिदोवप़ सगळें  ताजो आजो आनी आजी करतालीं. तांचेकडे तो बरो खुश आसतालो. शाळेंतल्यान आयल्याउपरांत ताका आजी दिश्टी पडलीना जाल्यार मोठ मोठ्यान उलो मारून सगळें घर माथ्यार घेतालो. आवय बापायचो चड लळो नासलोच ताका. ती घरा रातच्या 12 क पावताली तेन्ना रोहित न्हिदिल्लो आसतालो. रोहिताच्या वर्गान एक चली आसलें श्रद्धा… तें  ताचे बेस्ट  फ्रेंड आनी ताच्या घरालागी रावतालें. आजी जी काणी ताका सांगताली तो ती श्रद्धाक सांगतालो. पूण हे चार दिस जाले ताणे श्रद्धाक एक काणी सांगूनाशिल्ली.

सदां भशेन श्रद्धान ताका विचारलें “रोहित काल आज्येन कसली काणी सांगिल्ली ? सांग मरे म्हाका.“ रोहित वोग्गी रावलो. श्रद्धान परत विचारलें  “ रोहित किदें जाला तुजे ?  तूं असो वोग्गी किद्याक आसा ह्या दिसांनी ? आजो आनी आजी कशी आसात ?” अशें विचारनाबरोबर रोहिताक रडपाक आयलें … आनी म्हणपाक लागलो “खबर ना म्हाका आजो आनी  आजी कशी आसात ती…बरी आसा़ काय ना़ कोण जाणा”

ताची हीं  उतरां  आयकना बरोबर श्रद्धाक अजाप दिसलें. तें  म्हणपाक लागलें  “खबर ना ? म्हणजे…? ती दोगांय  माझ्यापासून  पयस गेलीं. मम्मान आनी डॅडान तांकां  वृद्धाश्रमान धाडली” रोहितान सांगलें आनी तो रडपाक लागलो. “आतां म्हाका पळोवपाक आनी घरांतलें  काम करपाक एक काकी कामाक दवरल्या.“

आतां श्रद्धाक रोहिताचे वोग्गी आसपाचे कारण कळ्‌ळें . ताणे रोहिताक सांगलें  “रोहित स्कूल सुटल्यानंतर  तूं  म्हज्या घरा यो. म्हजी मम्मा आसा आयज घरा़ तिका  तूं  सगलें  सांग.“

श्रद्धाची आवय मानसरोगतज्ञ आशिल्ली. श्रद्धा रोहिताक आपल्या घरा घेवन आयलें. श्रद्धाचे मम्मान ताका जेवपाक वाडलो. जेवल्याउपरांत श्रद्धाचे मम्मान रोहिताक विचारलें  “रोहित आतां सांग किदें जालें ?”

रोहित रडपाक लागलो आनी म्हणपाक लागलो “मम्मान आनी डॅडान म्हज्या आज्याक आनी आज्येक माज्यापासून पयस केली़ तांकां  वृद्धाश्रमान व्हरून दवरल्या. आतां थयं तीं  कशी आसा ? किदें करता ? म्हाका कांयच  खबर ना.“

श्रद्धाचे मम्माचे  नांव  संपदा..…संपदान ताका विचारलें “तुज्या आज्येक आनी आज्याक वृद्धाश्रमान दवरपाचें कारण किदें ?”

रोहितान सांगपाक सुरवात केली “आमी सगळीं  बरीं  एकठांय रावतालीं. हांव  आजो आनी आज्येवांगडा बरो खुश आसलो.  मम्मा डॅडा बिझनेसान घुस्पटलेली आसताली.  माज्याखातीर तांकां  केन्नाच वेळ नासतालो. जस जसो बिझनेस वाडपाक लागलो़ तस तसो मम्मा आनी डॅडा चड बिझी उरपाक लागली आनी तांचे स्टेटस बी वाडले. आतां तांकां आज्याची आनी आज्येची लज दिसपाक लागली़. कारण म्हजो आजो आनी आजी चड शिकिल्ली नाशिल्ली. घरान कसलोय कार्यक्रम आसलो़  जावं  पार्टी आसली़ जाल्यार ती आज्याक आनी आज्येक रूमान बंद करून दवरताली. म्हाका ते आवडानाशिल्लें. म्हाका रडपाक येतालें. आतां  तर तांचें हॉलान बसपसुद्धा मम्मा डॅडाक खटकतालें ताकालागून तीं  दोगांय बाबडी रूमानूच बसतालीं. कसलेंय निमित काडून मम्मा आज्येवांगडा वाद घालताली. मम्माचें आयकून डॅडा बी तांकां किदें किदें म्हण्टालो.  हें सगळें  पळोवन म्हाका वोग्गी रावचें पडट्टालें .

आनी अचानक एक दिस हाव स्कूलाक गेला तो पळोवन मम्मान आनी डॅडान तांकां वृद्धाश्रमान घालें. हावें घरान येवन दोगांयकूय सगळ्याक सोदली. डॅडाक कॉल केलो. तेन्ना डॅडान सांगलें कि तांकां वृद्धाश्रमान दवरला म्हण. म्हाका रडपाक येवपाक लागलें. मम्मा आनी डॅडा येदे व्हडलें पावल उचलतली म्हण खबर नाशिल्ली म्हाका.

ताची ही काणी आयकून संपदाक वायट दिसलें. राजेश आनी अंजलीक संपदा बरें वळखताले़ पूण तीं  अशी करपाक शकता हाचेर ताचो विश्वासूच बसना जालो. संपदा रोहिताक म्हणपाक लागलें

“ रोहित तुका तुजी आजो आनी आजी घरा आयिल्ली जाय ?”

“ हय हय” रोहित म्हणपाक लागलो.

“ बरें तर… हाव सांगता तशें तुका करचें पडट्टलें… रोहितान बरें म्हणून तकली हालयली.

संपदान ताका किदें करपाचें ते सांगलें.  त्यादिसा संपदा रोहिताक आनी श्रद्धाक घेवन वृद्धाश्रमान गेलें. थंय ताका खूप आजें आनी आजयों दिसल्यो़ तो खूप खोशी जालो़ चड खोशी ताका आपल्या आज्याक आनी आज्येक मेळोन जाली.  रोहिताक वेंगेन घेवन ताची आजी खूप रडपाक लागली..रोहित तांकां म्हणपाक लागलो : “आजी आज्या तुमी कांयच भिये नाकात़, हाव तुमकां बेग्गीन घरा व्हरतलों ”  अशें अशें सांगून तीं तीगाय घरा येवपाक भायर सरलीं.  रोहिताक थयंच्यान येन दिसानाशिल्लें.

रोहित घरा आयलो रातचो जेवलो बी आनी रूमान अभ्यास करपाक बसलो. इतल्यान राजेश आनी अंजली आयलीं. अंजली रोहिताकडे उलोवपाक म्हण ताज्या रूमान आयलें.

अंजली म्हणपाक लागलें “ रोहित शाण्या जेवलो मरें ?”

रोहितान आ ना चु केलेना अभ्यास करीत रावलो. अंजली परत ताजेकडे उलोवपाक म्हण गेलें. इतल्यान रोहित अंजलीक म्हणपाक लागलो “मम्मा तुका दिसना हांव अभ्यास करता तो ? मात्शी भायर चल. म्हाका डिर्स्टब करू नाका आनी म्हज्या रूमान येता तेन्ना दार नॉक करून येयात”

रोहिताची हीं उतरां आयकून अंजलीक अजाप दिसलें. तें दोळ्यांत दुकां भरून रोहिताच्या रूमातल्यान भायर सरलें. ही गजाल अंजलीन राजेशाच्या कानार घाली.  पूण राजेशान तितली मनार घेतली ना. जालें अशेंच दिस गेलें रोहित आपल्या आवय बापायकडें सारकों उलयत नाशिल्लों.

त्या दिसा रोहिताचो वाडदिस आसलो ताच्या मम्मा डॅडान पार्टी दवरलेली. रातची बाराक ताका विश करपाक तीं  दोगांय ताच्या रूमान गेलीं. पूण रोहित दोळे धांपून रावलो़ उठलो ना. राजेशान आनी अंजलीन ताका उलो मारलो. पूण तो उठलो ना.  सकाळी ताणी परत विश केलें ताका़ पूण रोहितान तांकां कॅरूच केलें ना. इतल्यान श्रद्धा आयलें तांगेर ताका विश करपाक, तो खूप खोशी जालो आनी श्रद्धाबरोबर तांगेर गेलो. अंजलीक आनी राजेशाक खूप वायट दिसलें.

सांजेच्या वेळार सगळे  लोक पार्टेक आयिल्लें. अंजलीन आनी राजेशान रोहिताक बरो केक  हाडिल्लो़ बरें कपडे हाडिल्लें पूण रोहितान ना ते कपडे घालें ना आनी ना तो केक कापपाक भायर आयलो ना. आपल्या रूमातूत बसून रावलो. अंजलीन ताका कितलो समजायलो़ पूण तो आयकलो ना. निमणेकडेन पार्टेक आयिल्ले लोकांक रोहिताक विश करीनास्तना जेवन वचचें पडलें.  पार्टेक श्रद्धा आनी ताची मम्मा डॅडा आयिल्ली. रोहिताचे अशें वागप राजेशाक आवडलें ना. ताका ताजो राग आयलो़ राजेशान तिडकीन ताका विचारलें “ रोहित… किदें जाला तुजें ? तुवें लज काडली आयज आमची…” रोहित म्हणपाक लागलो…” हावेन लज काडली. पयली तुमी कशी वागल्यात़ ते दोळ्यामुखार हाडात आनी मागीर  म्हाका विचारात ताजे हे उलोवप आयकून राजेशाक आनीक राग आयलो. तो ताका म्हणपाक लागलो तुका हे अशें उलोवपाक कोणें शिकयला…तुजें सगळें हट्ट पुराय केले आमी़ तूं मागता तें हाडून दिलें तुजेर केन्ना हात उगारलोना आमी़ ताची ही शिक्षा दिता तूं आमकां…? रोहित म्हणपाक लागलो “ हे सगळे आज्यान आनी आज्येन केले आसतले न्ही डॅडा तुज्याखातीर …?   तुवें किदें दिलें तांकां ? वृद्धाश्रम ? अशें म्हणीनाफुडे अंजली आनी राजेश वोग्गी रावलीं…रोहित म्हणपाक लागलो़ “ मम्मा तुवें म्हाका जल्म दिला जायत़ पूण ल्हानाचो व्हड म्हाका आज्यान आनी आज्येन केला. तुमकां  दोगांकूय म्हजेकडे पळोवपाकलेगीत वेळ नाशिल्लो़  त्यावेळार त्या दोगांनी म्हाका मायेची ऊब दिली़. तांच्या मायेच्या सावळेन  हांव वाडलो. आनी तुमी किदें केलें ? तांकांच घरांतल्यान पयस केली ? ती ह्या घरान आशिल्ली म्हणून ह्या घराक घरपण आशिल्लें…”

राजेश आनी अंजली दोगांय मान सकयल घालून सगळे आयकतालीं.  तांकां  तांची चूक कळ्‌ळी… राजेश म्हणपाक लागलो “रोहित आमची चूक जाली. आई बाबावांगडा हांव चुकीचो वागलो. म्हाका किदें जाल्लें कोण जाणा ? बिझनेस वाडपाक लागलो़, तशी म्हाका तांची लज दिसपाक लागली़. तांचे विचार म्हाका पटाना जालें. आमच्याभितर मतभेद जावंक लागलें आनी हांवे   हें  नाका जाल्ले पावल उखल्लें. म्हाका माफ कर रोहित…”

संपदा थयंच आशिल्लें… ते म्हणपाक लागले हातून रोहिताची कांयच चूक ना. ताका अशें कर म्हणून हांवे  सांगिल्लें … रोहिताचो स्वभाव आजूनूय तसोच आसा. ताका तुमी सगळीजाणां जाय. अंजली म्हणपाक लागलें “ रोहित सगल्यात व्हडली चूक म्हजी जाली … हांवे  डॅडाक सांगिल्लें की आई बाबाक वृद्धाश्रमान घालया म्हण. रोहित म्हणपाक लागलो “तुमकां  दोगांकूय जर चूक मागपाची आसा जाल्यार आज्या आनी आज्येची मागात”

अंजलीन राजेशाक सांगलें कि “ राजेश़ चल़ आमी आई बाबाक घरा घेवन येवया.”

तीं  तीगांय वृद्धाश्रमान गेलीं तांकां घरा घेवन आयली. अंजली आनी राजेशान तांचेकडेन आपली चूक मागली… आई बाबान व्हड मनान तांकां माफ केलें …

रोहित म्हणपाक लागलो़ “ सगल्यानी जर असो विचार केलो जाल्यार हे वृद्धाश्रम बंद जातलें.”



हिंदू मुस्लिम सीख ईसाइ

 – लीलेश वासुदेव कुडाळकार

हिंदू मुस्लिम सीख ईसाइ
सगळेंच आमी गोंयकार भारतीय
हात मेळयल्यार कांय जायना
वांगडा रावल्यार कांय जायना
ल्हानाचे आमी जालें व्हडलें
एका मेका वांगडा खेळून सवरून
जात धर्म म्हळ्यार कितें
आमका सगल्यांक खबर ना तेन्ना
तू म्हजो इश्ट
तो म्हजो इश्ट
आमी सगळे घट्ट इश्ट
इश्टागतीच्या पवित्र नात्यान
जालीं सुरवात फुडाराचीं…

लग्न काजार निकाहच्या वेळार
संवसाराचो आसा एक नियम
हांव मुस्लिम तू शीख तो ईसाइ
जाती धर्माच्या ह्या विशयाक
जाता सुरवात मोगा विशयान
मनीसपणाचो धर्म विसरून
गिरेस्तकायेचो धर्म आपणायतात
धर्मान आसल्यार राकेसूय चलता
गिरेस्त आसल्यार चोरूय उपकारता
सुखा परस पयसो व्हडलो
हांश्या परस धर्म व्हडलो
कलियुगाच्या ह्या संवसारांत
सतयुगाचो रावण व्हडलो…

कविता सोदता राबितो !

 – शरतचंद्र शेणै

खंय राजपाटणांच्या रावळारांनी न्हय
भरिल्ल्या दरबारांनी न्हय
कविसंमेळनांनी न्हय
पुस्तकांच्या पानांनी न्हय
गावप्यांच्या जिबांनी न्हय
आयकुप्यांच्या कानांनी न्हय
वाचप्यांच्या दोळ्यांनी न्हय
कवीले लिखणेरीय न्हय
रसिका, तुज्या काळजांत मरे
जाय माका राबितो !

To read the English Translation of this poem:

error: Content is protected !!